اگر نیت کار عبادی خوب باشد، باز هم ممکن است بدعت باشد؟

بله. نیت نیک، حجت شرعی نمیسازد. جمع کردن دو کار مستحب، اگر شکل تازهای بیدلیل به دین بیفزاید، ممکن است مرز عبادت را جابهجا کند. مخالفت امیرالمؤمنین با نماز مستحبِ جماعتی، نمونه همین حساسیت است. باید اصل جواز را از منبع دین گرفت، نه از خوشایند عرف.

چگونه از برداشت گزینشی سیره پرهیز کنیم؟

پیش از یافتن شاهد، سؤال را باز بگذاریم و شواهد مخالف را هم ببینیم. سیره را برای تأیید تصمیم آماده به کار نبریم. یک نقل را از زمینه، دیگر رفتارها و اصول کلی جدا نکنیم. اگر فقط بخشی که پسند ماست دیده شود، سیره از راهنما به ابزار توجیه بدل میشود.

آیا اشاره به خطای برخی یاران، بیاحترامی به آنان است؟

خیر، اگر با انصاف و در حد منابع باشد. غیرمعصوم کامل نیست و دیدن یک خطا، همه خدمات او را پاک نمیکند. مطلق کردن یاران نیز زیانبار است؛ زیرا جای امام را میگیرد. شناخت درست، هم فضیلت را میبیند و هم مرز عصمت را نگه میدارد.

نظارت مردم چه ربطی به پرهیز از بدعت دارد؟

بدعت و لغزش، اغلب تدریجی است. اگر تذکر و امر به معروف نباشد، مسئول محبوب نیز ممکن است از مسیر خارج شود. نظارت، اصل را فدای مصلحت شخصی یا گروهی نمیکند. این مراقبت، بخشی از نگاهبانی از هندسه دین در عمل اجتماعی است.

حضرت زهرا جلسه ۴ | پرهیز از بدعت و فهم سیره

پرهیز از بدعت یعنی اجازه ندهیم جای خالی یک جزء دین را سلیقه ما پر کند. دین هندسه‌ای کامل دارد؛ اگر بخشی برداشته شود، چیزی ناگزیر جایش می‌نشیند و اگر آن چیز از خود دین نباشد، بدعت است. نیت خوب، این جابه‌جایی را درست نمی‌کند. اهل‌بیت حتی در برابر تغییر اندک اذکار و شکل عبادت واکنش نشان می‌دادند؛ زیرا اثر یک بدعت، مانند دومینو، بعداً آشکار می‌شود.

پرهیز از بدعت، حتی با ظاهری نیک

نمونه روشن، خواندن نماز مستحب به جماعت است. ممکن است کسی بگوید نماز جماعت خوب است و نافله هم خوب است، پس جمع آن‌ها بهتر است. امیرالمؤمنین علیه‌السلام با این کار مخالفت کرد، هرچند به نام پاسداری از سنت پیشین بر او بانگ زدند. آنچه در نظر عرف «نور علی نور» می‌آید، اگر بی‌حجت در دین وارد شود، مرز عبادت را جابه‌جا می‌کند.

همین حساسیت درباره تفسیر قرآن هست. اگر هرکس آیه را بر پایه حال شخصی خود معنا کند، حتی آنجا که اتفاقاً معنایی درست بگوید، درِ برداشت بی‌ضابطه باز می‌شود. فهم دین باید اصیل و ضابطه‌مند باشد و عواطف، جای روش را نگیرد. دین میز انتخاب نیست که هرکس بخش دلخواه را بردارد و برای تصمیم از پیش گرفته، شاهدی از سیره بجود.

اگر این مرز مخدوش شود، نسل بعد همان افزوده را عین دین می‌پندارد و دیگر جای پرسش نمی‌بیند. از همین روست که نگاهبانی از هندسه دین، کار یک شب نیست؛ باید جای هر اصل را شناخت و از پر کردن جای خالی با سلیقه پرهیز کرد. حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها همین حساسیت را به جامعه آموخت: ظاهر آراسته، اگر مبنا را جابه‌جا کند، کافی نیست. پیش از هر تصمیم بزرگ، باید پرسید این کار جزئی از دین است یا چیزی است که ما به نام دین بر آن افزوده‌ایم.

الگو را با دوست داشتن عوض نکنیم

مالک اشتر و عبیدالله بن عباس دو نمونه متفاوت‌اند: یکی یار قابل اعتماد، دیگری فرمانده‌ای که در آزمون ایستادگی نماند. اما نمی‌توان هر کس را که می‌پسندیم مالک، و هر کس را که نمی‌پسندیم عبیدالله نامید. نخست باید یاران اهل‌بیت را شناخت. حتی یاران برجسته نیز معصوم نیستند؛ ممکن است در موردی خطا کنند. این نکته، ارزش آنان را نفی نمی‌کند؛ از مطلق‌کردن غیرمعصوم جلوگیری می‌کند.

نظارت؛ تا فرمانده، عبیدالله نشود

درس اصلی این است که نظارت مردم و امر به معروف، مانع لغزش مسئول می‌شود. اگر مبنا روشن باشد، احترام دیروز مانع تذکر امروز نمی‌گردد. نباید اصلی مانند امر به معروف را فدای مصلحتی فرعی کرد. عاشورا نیز با همین اصل پیوند دارد. فهم هندسه دین یعنی جای هر کس و هر اصل را شناختن. شرح بیشتر در جلسه سوم درباره تعصب قبیله‌ای و مقاله پرهیز از بدعت و فهم ضابطه‌مند سیره آمده است. ویدئوی کامل جلسه چهارم در همین صفحه است.