فاطمه بنت اسد، مادر امیرالمؤمنین علی علیهالسلام، از بانوانی است که جایگاهش کمتر شناخته شده است. او همسر حضرت ابوطالب بود و پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله را از کودکی در خانه خود پرورش داد؛ آنقدر با مهر که پیامبر او را «مادر» خطاب میکرد. این پیوند یکی از جلوههای شباهت امیرالمؤمنین با حضرت هارون است که در ویدئوی جلسه ۵۷ تفسیر دعای ندبه شرح داده شده است.
نسب و خانواده
حضرت فاطمه بنت اسد سلاماللهعلیها دختر اسد بن هاشم بن عبدمناف بود؛ یعنی هم خودش از بنیهاشم بود و هم همسرش ابوطالب. امیرالمؤمنین نخستین فرزندی است که پدر و مادرش هر دو هاشمی بودند. چهار پسر او، طالب، عقیل، جعفر و علی، و دخترانش در همین خانه بزرگ شدند. این خانه در سالهای سخت مکه، پناه پیامبر بود؛ ابوطالب از بیرون از او دفاع میکرد و همسرش در درون خانه، جای خالی مادر را برای او پر میکرد. بدون شناخت این خانه، فهم پیوند پیامبر و امیرالمؤمنین ناقص میماند.
مادری برای پیامبر
پیامبر پدرش را پیش از تولد و مادرش را در کودکی از دست داد. پس از درگذشت عبدالمطلب، سرپرستی او به ابوطالب رسید و همسرش او را چون فرزند خود، و حتی بیش از فرزندانش، گرامی داشت. پیامبر این مهر را هرگز فراموش نکرد و تا پایان عمر او را «مادر» صدا میزد؛ او نیز وقتی از پیامبر سخن میگفت، او را «پسرم» میخواند.
در برخی منابع تاریخی، رؤیایی از او نقل شده است: کوههای شام را دید که زرهپوش و آتشافشان به سوی مکه میآیند و کوههای مکه به مقابلهشان برخاستند. چند شمشیر به دست او افتاد؛ یکی به آسمان رفت، یکی در هوا ماند، یکی شکست و آخرین شمشیر در دستش به شیری بزرگ تبدیل شد که بر کوههای شام حمله برد. سپس پیامبر آمد، دست بر آن شیر نهاد و شیر آرام شد. این رؤیا را به چهار پسر او تعبیر کردند و آن شیر را امیرالمؤمنین؛ شیر خدایی که در برابر پیامبر سراپا تسلیم بود.
بنا بر گزارشها، پس از حضرت خدیجه سلاماللهعلیها، این بانو از نخستین زنانی بود که به پیامبر ایمان آورد. ابن صباغ مالکی نقل میکند که او ایمان آورد، همراه پیامبر به مدینه هجرت کرد و همانجا از دنیا رفت. او در هجرت، همراه امیرالمؤمنین و حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها از مکه به مدینه آمد و ابن جوزی او را نخستین زنی دانسته است که پیاده از مکه به مدینه هجرت کرد.
وداع پیامبر با فاطمه بنت اسد
وقتی او در مدینه از دنیا رفت، پیامبر بر بالینش آمد و به گزارش طبرانی در المعجم الکبیر فرمود: خدا تو را رحمت کند ای مادرم؛ پس از مادرم تو مادر من بودی، خودت گرسنه میماندی و مرا سیر میکردی. سپس دستور داد او را غسل دهند و آب کافور را با دست خود بر پیکرش ریخت.
پیامبر پیراهن خود را کفن او قرار داد. وقتی قبر را کندند و به لحد رسیدند، خود پیامبر لحد را با دست خود کند و خاکش را بیرون ریخت، سپس در قبر خوابید و دعا کرد. طبرانی در المعجم الکبیر، جلد ۲۴، صفحه ۳۵۱، و ابونعیم در حلیة الأولیاء، جلد ۳، صفحه ۱۲۱، این دعا را آوردهاند: پیامبر خدای زندهای را که زنده میکند و میمیراند خواند و از او خواست مادرش فاطمه بنت اسد را بیامرزد، حجتش را به او تلقین کند و جایگاهش را گشاده سازد؛ به حق پیامبرش و پیامبران پیش از او، که او مهربانترین مهربانان است.
در این دعا دو نکته مهم هست. نخست اینکه پیامبر او را «مادرم» خواند؛ دوم اینکه به حق خود و پیامبران پیشین توسل کرد، شاهدی بر توسل که در منابع اهل سنت ثبت شده است. هیثمی درباره یکی از راویان آن، روح بن صلاح، از ضعف سخن گفته، اما ابن حبان و حاکم او را ثقه دانستهاند. در نقلی دیگر آمده است که وقتی درباره این کارها از پیامبر پرسیدند، فرمود پس از ابوطالب کسی به اندازه او به من نیکی نکرد؛ پیراهنم را بر او پوشاندم تا از جامههای بهشت بپوشد و در قبرش خوابیدم تا فشار قبر بر او آسان شود. پیکر او در بقیع به خاک سپرده شد.
پیوند با «یابن ام»
قرآن از زبان هارون خطاب به موسی دو بار تعبیر «پسر مادرم» را نقل میکند؛ یک بار در آیه ۱۵۰ سوره اعراف، آنجا که هارون میگوید قوم مرا ناتوان شمردند و نزدیک بود مرا بکشند، و بار دیگر در آیه ۹۴ سوره طه. مفسران بیشتر این تعبیر را برای برانگیختن مهر برادری دانستهاند؛ هرچند مفسرانی چون بیضاوی تصریح کردهاند که موسی و هارون از یک پدر و مادر بودند.
شباهت اینجاست که پیامبر و امیرالمؤمنین هر دو در دامان یک مادر بزرگ شدند. پیامبر در پیمان برادری نیز امیرالمؤمنین را برادر خود برگزید؛ پس او هم برادر پیامبر بود و هم فرزند همان مادری که پیامبر را پرورش داد. حدیث منزلت، که علی را برای پیامبر به منزله هارون برای موسی میداند، در این خانه ریشه دارد.
تولد در کعبه و مادر شیر خدا
نام این بانو با یکی از شگفتترین رویدادهای تاریخ پیوند خورده است: تولد امیرالمؤمنین درون کعبه. حاکم نیشابوری در المستدرک تولد او را در کعبه متواتر دانسته است. مادری که خانه خدا به رویش گشوده شد، پیامبر خدا را نیز در خانه خود پرورد.
او نخست نام فرزندش را حیدره گذاشت؛ نامی به معنای شیر که با نام پدرش، اسد، پیوند دارد. امیرالمؤمنین در رجز خیبر به همین نام اشاره کرد و خود را کسی خواند که مادرش او را حیدره نامید. با همه این فضائل، زندگی او کمتر از آنچه شایسته است بررسی شده است. بانویی که از نخستین زنان مسلمان بود، پیامبر را پرورش داد، امیرالمؤمنین را به دنیا آورد و پیاده هجرت کرد، باید بیش از این شناخته شود؛ کاری که بر عهده پژوهشگران و دوستداران اهلبیت است.
جمعبندی: مادری برای دو برادر
حضرت فاطمه بنت اسد بانویی است که هم پیامبر را پرورش داد و هم امیرالمؤمنین را به دنیا آورد. پیامبر او را مادر خواند، با پیراهن خود کفنش کرد و در قبرش خوابید. شناخت او بخشی از شناخت پیوند عمیق پیامبر و امیرالمؤمنین است؛ پیوندی که در حدیث منزلت به اوج رسید. شرح کامل شباهتهای هارون و امیرالمؤمنین را در ویدئوی جلسه ۵۷ ببینید و مقاله حدیث یوم الدار را بخوانید. دیگر جلسات را در مجموعه تفسیر دعای ندبه دنبال کنید.
عهدین - عهد تا عهد ظهور امام زمان (عج)