وحدت اسلامی در سیره امیرالمؤمنین (ع)؛ صبر با خار در چشم

وحدت اسلامی واژه‌ای است که امروز فراوان شنیده می‌شود، اما معنای درست آن را باید در سیره امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام جست. او پس از رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله حق خود را از دست رفته دید، اما برای حفظ اصل اسلام صبر کرد. این صبر تکرار همان سکوتی بود که هارون در غیاب موسی در پیش گرفت؛ موضوعی که در ویدئوی جلسه ۵۹ تفسیر دعای ندبه شرح داده شده است.

الگوی قرآنی: هارون میان دو تکلیف

در غیاب موسی، سامری گوساله‌ای ساخت و بیشتر بنی‌اسرائیل گرد آن جمع شدند. هارون هشدار داد، اما او را تنها گذاشتند. وقتی موسی بازگشت و او را بازخواست کرد، هارون به تعبیر آیه ۹۴ سوره طه گفت ای پسر مادرم، ریش و سرم را مگیر؛ ترسیدم بگویی میان بنی‌اسرائیل تفرقه انداختی و سخنم را پاس نداشتی. هارون میان دو تکلیف بود: ایستادن برابر گمراهی و جلوگیری از فروپاشی امت. او اعتراض کرد، اما شمشیر نکشید. پیامبر با حدیث منزلت امیرالمؤمنین را در همین جایگاه نشاند و گویی از پیش خبر داد چه آزمونی در پیش است.

پرسش موسی تند بود: وقتی دیدی گمراه شدند، چه چیز تو را بازداشت که از من پیروی کنی؟ موسی پیامبر بود و می‌دانست هارون نیز پیامبر است؛ پس این بازخواست برای ثبت در تاریخ بود تا پاسخ هارون شنیده شود. هارون نشان داد که بی‌کار ننشسته بود. به تعبیر آیه ۱۵۰ سوره اعراف، قوم او را به زور ناتوان نگه داشتند و تا مرز کشتنش پیش رفتند. همین شماتت و همین پاسخ در تاریخ اسلام نیز تکرار شد؛ کسانی پرسیدند چرا امیرالمؤمنین کاری نکرد، و پاسخ او در خطبه‌ها و نامه‌هایش ثبت شده است.

صبر امیرالمؤمنین در کلام خودش

امیرالمؤمنین در خطبه شقشقیه، خطبه سوم نهج‌البلاغه، حال خود را چنین توصیف می‌کند که دیدم صبر بر این وضع خردمندانه‌تر است؛ پس صبر کردم، در حالی که خاری در چشم و استخوانی در گلو داشتم و میراثم را غارت‌شده می‌دیدم. صبر برای او آسان نبود، اما آن را عاقلانه‌تر یافت.

او در نامه ۶۲ نهج‌البلاغه، خطاب به مردم مصر، دلیل این صبر را بیان می‌کند: دست نگه داشتم تا دیدم گروهی از مردم از اسلام بازگشته‌اند و به نابودی دین محمد فرا می‌خوانند؛ ترسیدم اگر اسلام و اهلش را یاری نکنم، در آن رخنه یا ویرانی ببینم. خطر ارتداد و نابودی اسلام نوپا جدی بود. اگر در آن شرایط جنگ داخلی درمی‌گرفت، از دین چیزی باقی نمی‌ماند. نقل است که وقتی صدای اذان به شهادت بر رسالت پیامبر می‌رسید، می‌فرمود سکوتم برای ماندن همین بود. او در نامه‌ای به ابوموسی اشعری نیز نوشت هیچ‌کس بیش از من به یکپارچگی و الفت امت محمد حریص نیست.

مرحوم علامه امینی امیرالمؤمنین را مظلوم‌ترین انسان تاریخ می‌دانست. دشمنان امام حسین علیه‌السلام تا او زنده بود جرئت حمله به خیمه‌ها را نداشتند، اما امیرالمؤمنین هجوم به خانه و آزار حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها را به چشم دید و برای حفظ دین صبر کرد. این صبر از هر شمشیری سخت‌تر بود.

وحدت اسلامی، اما نه به هر قیمت

سیره امیرالمؤمنین نشان می‌دهد وحدت با سکوت در برابر باطل یکی نیست. در شورای شش‌نفره پس از خلیفه دوم، به او پیشنهاد شد که اگر به کتاب خدا، سنت پیامبر و سیره دو خلیفه پیشین عمل کند، خلافت از آن اوست. امیرالمؤمنین تنها کتاب خدا و سنت پیامبر را پذیرفت. کافی بود یک «بله» بگوید تا به قدرت برسد، اما حاضر نشد معیاری جز قرآن و سنت را بپذیرد. پس از آنکه خلافت به دیگری رسید، با تعبیر آیه ۱۸ سوره یوسف از صبری نیکو و یاری خواستن از خدا سخن گفت.

او در خطبه ۷۴ نهج‌البلاغه قاعده رفتار خود را روشن کرد: می‌دانید که من از دیگران به خلافت سزاوارترم؛ به خدا سوگند تا کار مسلمانان سامان داشته باشد و ستم فقط بر شخص من باشد، با آن کنار می‌آیم. این جمله معیار وحدت در سیره علوی است: تا وقتی کار مسلمانان سامان دارد و ستم فقط بر شخص اوست، مدارا می‌کند؛ اما حق را پنهان نمی‌کند.

امیرالمؤمنین حتی در دوران خلیفه سوم، با همه انتقادهایی که به کارگزاران او داشت، برای جلوگیری از فتنه میانجی شد. خلیفه یک بار از او خواست از مدینه بیرون برود، سپس خواست بازگردد و دوباره پیغام داد که بیرون برود. امیرالمؤمنین به ابن عباس فرمود او می‌خواهد مرا چون شتر آبکش کند که می‌رود و برمی‌گردد؛ و افزود به خدا سوگند آن‌قدر از او دفاع کردم که ترسیدم گناهکار باشم. این اوج پایبندی به حفظ امت است؛ دفاع از کسی که حق او را نادیده گرفته بود، تنها برای آنکه امت گرفتار فتنه نشود.

ریشه انکار و گوساله دل‌ها

جایگاه امیرالمؤمنین بر کسی پوشیده نبود؛ در جنگ، در نزدیکی به پیامبر، در علم، فقه و قرآن نفر نخست بود. قرآن در آیه ۱۴ سوره نمل ریشه چنین انکاری را توصیف کرده است: حق را انکار کردند، در حالی که دل‌هایشان به آن یقین داشت، از سر ستم و برتری‌جویی؛ پس بنگر سرانجام مفسدان چگونه بود.

بنی‌اسرائیل نیز گوساله را نماد تمدن مصریان می‌دانستند و از آن دل نکنده بودند؛ آیه ۹۳ سوره بقره می‌گوید محبت گوساله در دل‌هایشان نوشانده شده بود. در امت اسلام، خوی جاهلی و تعصب قبیله‌ای همین نقش را داشت. همان‌گونه که قوم برای کشتن هارون آماده شد، برای گرفتن بیعت از امیرالمؤمنین نیز به زور متوسل شدند.

ادامه این سیره در اهل‌بیت

امام حسن مجتبی علیه‌السلام نیز با صلح، اصل اسلام و ذریه پیامبر را حفظ کرد. او در جنگ جمل همان کسی بود که امیرالمؤمنین هر جا کار گره می‌خورد، به میدان می‌فرستاد؛ پس صلح او از سر ناتوانی نبود. صبر او همان صبر پدر بود: حفظ نسلی که امامت در آن ادامه می‌یافت. مرحوم علامه امینی نیز کتاب الغدیر را برای اثبات حق و در عین حال برای وحدتی بر پایه حقیقت نوشت؛ وحدتی که در آن بیان مستند و محترمانه حق رواست و تفرقه‌افکنی نه. این همان درسی است که سیره امیرالمؤمنین به امروز می‌دهد: می‌توان حق را روشن گفت و در همان حال، از شکاف میان مسلمانان پرهیز کرد.

جمع‌بندی: صبر برای حفظ اصل دین

وحدت اسلامی در سیره امیرالمؤمنین یعنی صبر برای حفظ اصل دین، همراه با بیان حق و نپذیرفتن معیارهای باطل. هارون در برابر گوساله‌پرستی چنین کرد و امیرالمؤمنین در برابر انحراف پس از پیامبر. شرح کامل را در ویدئوی جلسه ۵۹ ببینید، مقاله تابوت عهد را بخوانید و دیگر جلسات را در مجموعه تفسیر دعای ندبه دنبال کنید.

user picture

تصویر صوت