معنای مولا در غدیر را نمیتوان جدا از فرازی فهمید که دعای ندبه درست پیش از آن آورده است: پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله بیمدهنده است و هر قومی هدایتگری دارد. این دو فراز کنار هم نشستهاند تا یک حقیقت را نشان دهند؛ انذار پیامبر به هدایتگری پیوسته نیاز دارد که پیام را در هر نسل زنده نگه دارد و حجت را بر هر کس تمام کند. شرح تصویری این بحث را در ویدئوی جلسه ۵۲ تفسیر دعای ندبه میتوانید ببینید.
بیمدهنده و هدایتگر؛ دو نقش مکمل
آیه هفتم سوره رعد خطاب به پیامبر میگوید: «إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِکُلِّ قَوْمٍ هَادٍ». نقش منذر، هشدار دادن پیش از رسیدن خطر است. هیچ کتاب آسمانی به اندازه قرآن از آخرت و عذاب آن سخن نگفته و برای دوزخ این همه نام و وصف نیاورده است. در بسیاری از متون پیشین، وعده و وعید بیشتر به همین دنیا برمیگردد: اگر راه را کج کنید، قحطی میآید، دشمن چیره میشود و جنگ درمیگیرد. قرآن اینها را عذاب کوچکتر میداند و عذاب اصلی را در آخرت نشان میدهد؛ جایی که دیگر مرگی نیست که پایان رنج باشد.
این آتش با همه یکسان رفتار نمیکند. قرآن هیزم دوزخ را مردم و سنگها میداند. هر کس به اندازه سهمی که از ستم و غصب حق در جان خود دارد، به آن شعله نزدیک میشود. اگر کسی بداند دیگری برای مسئولیتی شایستهتر است و باز به آن بچسبد، به اندازه خود همان کاری را کرده که غاصبان بزرگ تاریخ کردند. برعکس، کسی که با ظلم سنخیتی ندارد، اگر از کنار آتش هم بگذرد، آتش او را نمیگیرد.
اما هشدار بهتنهایی کافی نیست. اگر مردمی هدایتگر زنده نداشته باشند، میتوانند بگویند ما پیامبر را ندیدیم و معجزهاش را لمس نکردیم. حتی آنان که معجزه را دیدند، بهانه آوردند؛ شکافتن ماه را جادو خواندند و اژدها شدن عصای موسی را کار جادوگری بزرگتر دانستند. پس باید در هر زمان کسی باشد که حجت را به همان اندازه روشن کند و برای هر فرد تمام کند؛ چه فرزند خانوادهای دیندار و چه کسی که در فضایی یکسره متفاوت بزرگ شده است.
امام باقر علیهالسلام در تفسیر همین آیه فرموده است که رسول خدا منذر است و در هر زمان، هدایتگری از اهلبیت هست که مردم را به آنچه پیامبر آورده راه مینماید؛ پس از پیامبر، علی و سپس اوصیای او یکی پس از دیگری. امام صادق علیهالسلام نیز در پاسخ پرسش از «لکل قوم هاد» فرموده است که هر امامی هدایتگر مردم روزگار خویش است. پس «قوم» در این آیه، مردم هر عصرند و هدایتگرشان امامی است که در میانشان حاضر است، حتی اگر دیده نشود. قرآن در آیه ۴۸ سوره یونس از کسانی یاد میکند که با تردید میپرسیدند این وعده کی خواهد بود؛ پرسشی که در هر عصر غیبت تکرار میشود.
زمین هیچگاه از حجت خدا خالی نیست
امیرالمؤمنین علیهالسلام در سخن مشهورش به کمیل بن زیاد، که در نهجالبلاغه آمده، فرمود زمین هرگز از کسی که حجت خدا را برپا دارد خالی نمیماند؛ یا آشکار و شناختهشده است، یا بیمناک و پنهان، تا دلیلهای روشن خدا باطل نشود. مردم روزگار امام صادق علیهالسلام، حتی مخالفانش، میدانستند بزرگ شیعیان کیست. در روزگار غیبت، حجت پنهان است، اما نبودنی در کار نیست.
حضور پنهان نیز اثر دارد. قرآن ماجرای حضرت خضر را آورده است: کشتی را معیوب کرد تا از دست پادشاهی غاصب در امان بماند و دیوار در حال فرو ریختن را برپا داشت تا گنج دو یتیم حفظ شود. حضرت موسی که پیامبری اولوالعزم بود، اگر مأمور همراهی با او نشده بود، از این کارها خبر نداشت. امام غایب نیز زنده است و کار میکند، هرچند ما نبینیم و ندانیم.
معنای مولا در غدیر؛ دوستی یا سرپرستی؟
دعای ندبه پس از «لکل قوم هاد» بیفاصله به غدیر میرسد و جمله مشهور پیامبر را نقل میکند: «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ». پس از آن، پیامبر برای دوستان علی دعا و بر دشمنانش نفرین کرد و از خدا خواست یاورانش را یاری دهد و خوارکنندگانش را خوار سازد. این ماجرا را شمار زیادی از صحابه و تابعان گزارش کردهاند و اصل آن جای انکار ندارد. اختلاف بعدها بر سر معنای «مولا» پیدا شد.
برخی گفتند مولا یعنی دوست. اما دوستی با فرمان ساخته نمیشود؛ نمیتوان به کسی دستور داد که دیگری را دوست بدارد و اگر نداشت، او را تهدید کرد. اعلام یک دوستی ساده نیازی نداشت که کاروان بزرگ حاجیان در گرمای بیابان متوقف شود، رفتگان بازگردانده شوند و جاماندگان برسند. پیامبر پیش از این جمله از مردم اقرار گرفت که آیا او به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نیست؛ اشارهای روشن به آیه ششم سوره احزاب. سپس همان جایگاه را برای علی اعلام کرد. حسان بن ثابت در همان روز شعری سرود و علی را «امام و هادی» خواند، و در گزارشهای مشهور آمده است که بزرگان صحابه به او تبریک گفتند که مولای هر مؤمن و مؤمنه شده است. دوستی ساده، تبریک و بیعت نمیخواهد.
آیه تبلیغ و آیه اکمال؛ وزن یک اعلام
آیه ۶۷ سوره مائده پیش از این اعلام نازل شد و به پیامبر فرمان داد آنچه را از پروردگارش نازل شده برساند؛ و اگر نرساند، رسالت او را نرسانده است، و خدا او را از مردم نگه میدارد. این از آخرین آیات نازلشده است؛ زمانی که توحید، معاد، نماز، روزه و حج پیشتر ابلاغ شده بود. پیامی که اگر رسانده نشود گویی هیچچیز رسانده نشده، و پیامبر برای ابلاغش به حفظ الهی از مردم نیاز دارد، نمیتواند یک توصیه اخلاقی یا حکمی فرعی باشد. لحن آیه از «یا ایها الرسول» آغاز میشود و تعبیر «من ربک» به میان میآید؛ سخن از تربیت و به کمال رساندن امت است.
آیه سوم همین سوره نیز از روزی میگوید که کافران از دین مسلمانان ناامید شدند و دین کامل و نعمت تمام شد. کافران در بدر و احد و خندق ناامید نبودند و تا آخرین سالها برای نابودی پیامبر نقشه میکشیدند. تنها وقتی ناامید شدند که معلوم شد این دین پس از پیامبر بیرهبر نمیماند. روز آغاز بعثت هم نمیتواند روز کامل شدن دین باشد، چون هنوز بیشتر احکام نازل نشده بود. محمد بن جریر طبری درباره طرق حدیث غدیر کتابی مستقل نوشت و ابن کثیر از دیدن آن خبر داده است؛ نشانهای از گستردگی نقل این واقعه حتی نزد اهل سنت.
ثقلین، انتخاب الهی و لقبی ویژه
پیامبر در حدیث ثقلین، که شیعه و سنی نقل کردهاند، کتاب خدا و عترتش را دو یادگار گرانبها خواند و فرمود این دو از هم جدا نمیشوند تا کنار حوض بر او وارد شوند. اگر قرآن و عترت تا قیامت با هماند، امروز نیز باید کسی از اهلبیت در کنار قرآن حاضر باشد؛ همان «هدایتگر هر قوم» که امروز امام زمان علیهالسلام است. حدیث غدیر و حدیث ثقلین دو روی یک حقیقتاند.
امامت هم با رأی مردم تعیین نمیشود. خدا در آیه ۱۲۴ سوره بقره به ابراهیم فرمود تو را امام مردم قرار دادم، نه آنکه مردم او را برگزینند. حتی مسلمانانی که منتظر مهدی موعودند، او را برگزیده خدا میدانند. در روایات اهلبیت نیز آمده است که لقب «امیرالمؤمنین» ویژه علی علیهالسلام است و برای هیچکس دیگر، حتی امامان پس از او، به کار نمیرود؛ نشانه همان جایگاهی که در غدیر اعلام شد.
جمعبندی: غدیر، پیوند انذار و هدایت
معنای مولا در غدیر را باید در کنار «لکل قوم هاد» فهمید. پیامبر بیمدهنده است و پس از او هدایتگرانی از اهلبیت، یکی پس از دیگری، پیام او را زنده نگه میدارند؛ نخست امیرالمؤمنین علیهالسلام و در پایان امام زمان علیهالسلام. اقرار گرفتن پیش از اعلام، آیه تبلیغ، آیه اکمال دین و حدیث ثقلین همه نشان میدهند که مولا در این واقعه به معنای سرپرستی است. زمین هیچگاه از حجت خدا خالی نیست؛ گاهی آشکار و گاهی پنهان. برای شنیدن شرح کامل این فرازها، ویدئوی جلسه ۵۲ و فهرست جلسات را در مجموعه تفسیر دعای ندبه ببینید.
عهدین - عهد تا عهد ظهور امام زمان (عج)