کوکب دری تعبیری است که قرآن در آیه نور به کار برده و در روایات اهلبیت علیهمالسلام به حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها تفسیر شده است. این تعبیر وقتی معنای کاملتری پیدا میکند که آن را کنار وعدهای بگذاریم که هزاران سال پیش به ابراهیم علیهالسلام داده شد: نسلی به شماره ستارگان که همه امتهای زمین از آن برکت بیابند. پیوند این وعده با ازدواج امیرالمؤمنین و حضرت زهرا در ویدئوی جلسه ۶۲ تفسیر دعای ندبه شرح داده شده است.
آیه نور و چراغی در شیشهای درخشان
آیه ۳۵ سوره نور میگوید خدا نور آسمانها و زمین است. مثل نور او چراغدانی است که در آن چراغی است؛ چراغ در شیشهای است و آن شیشه گویی ستارهای درخشان است که از درخت پربرکت زیتونی برافروخته میشود، نه شرقی و نه غربی؛ روغنش نزدیک است روشنی بخشد هرچند آتشی به آن نرسیده باشد؛ نوری بر فراز نور. خدا هر که را بخواهد به نور خود هدایت میکند و برای مردم مثلها میزند.
قرآن خود تصریح میکند که اینها مَثَل است. کسی در درخت زیتون به دنبال ستاره نمیگردد. پس چراغدان و شیشه و ستاره و درخت، هر یک نشانهای از حقیقتی است. در روایتی از امام صادق علیهالسلام، چراغدان و شیشه درخشان به حضرت فاطمه زهرا تفسیر شده است: کوکب دری میان زنان جهان. درخت پربرکت نیز به نسل ابراهیم تفسیر شده است؛ درختی که نه به آیین شرق تعلق دارد و نه به آیین غرب.
وعده ستارگان به ابراهیم (ع)
در کتاب پیدایش، خدا ابراهیم را بیرون آورد و گفت به آسمان بنگر و ستارگان را بشمار، اگر میتوانی؛ نسل تو چنین خواهد بود. بار دیگر وعده داد نسلش را مانند غبار زمین بسیار کند. این وعدهها با عهدی همراه شد که ابراهیم و نسلش باید نگاهش دارند و نشانه آن، ختنه پسران بود؛ سنتی که امروز هم در میان مسلمانان زنده است.
اوج این وعدهها پس از بزرگترین آزمون ابراهیم آمد. در فصل ۲۲ کتاب پیدایش آمده که خدا به ذات خود سوگند خورد: چون این کار را کردی و پسر یگانهات را دریغ نداشتی، تو را برکت میدهم و نسلت را مانند ستارگان آسمان و ریگهای کنار دریا بسیار میکنم، نسلت دروازههای دشمنانش را خواهد گرفت و همه امتهای زمین از نسل تو برکت خواهند یافت، چون سخن مرا شنیدی. این وعده هنوز به تمامی محقق نشده است؛ هنوز همه امتهای زمین پیام توحید ابراهیمی را نپذیرفتهاند و تحقق کامل آن به روزی موکول است که این نسل جهان را از عدل و توحید پر کند.
پسر یگانه؛ اسماعیل (ع)
تعبیر «پسر یگانه» کلید مهمی است. اسماعیل سالها پیش از اسحاق به دنیا آمده بود و در زمانی که ابراهیم فقط یک پسر داشت، او پسر یگانه بود. پس قربانی همان اسماعیل است و برکت موعود از نسل او میآید. تلاش برای نسبت دادن این ماجرا به اسحاق، به این دلیل بود که برکت جهانی و منجی موعود را در نسل خود ببینند.
قصه هاجر نیز بخشی از همین وعده است. او به فرمان خدا با کودک شیرخوارش در بیابانی بیآب و گیاه ماند و گلایهای نکرد. هفت بار میان دو کوه دوید تا آب بیابد و خدا زمزم را جوشاند. امروز همه حاجیان، مرد و زن، همان مسیر را میپیمایند و قدم بر جای قدم این بانو میگذارند. نسل اسماعیل در میان قبیلههای عرب بالید تا روزی که پیامبر خاتم صلیاللهعلیهوآله از آن برخاست. همان صبری که هاجر در بیابان نشان داد، بعدها در بانوانی از همین نسل تکرار شد.
درخت زیتون در کتاب زکریا
در فصل چهارم کتاب زکریا، پیامبر در رؤیایی چراغدانی زرین با هفت چراغ میبیند و دو درخت زیتون در راست و چپ آن. از فرشته میپرسد اینها چیست و پاسخ میشنود که اینها دو «پسرِ» روغناند که نزد خداوند تمام زمین میایستند. سخن از پسران است، نه از چوب و برگ؛ یعنی درخت و چراغ، نماد انسانهاییاند که از این شجره برمیآیند.
همخوانی این رؤیا با آیه نور شگفتآور است: چراغ، شیشه، درخت زیتون و نوری که از آن برمیخیزد. عالمان یهودی مدینه چنین متنهایی را میشناختند و از همین رو، آیاتی که برای دیگران مَثَلی ساده بود، برای آنان معنایی آشنا داشت. سوره ابراهیم نیز در آیه ۲۴ از درخت پاکی سخن میگوید که ریشهاش استوار و شاخهاش در آسمان است. در روایتها آمده که پیامبر ریشه این درخت است، علی علیهالسلام تنه آن، فاطمه پیوند آن، امامان شاخهها و حسنین علیهماالسلام میوه آن.
کوثر؛ خیر فراوان
سوره کوثر کوتاهترین سوره قرآن است و درباره بانویی نازل شد که کوتاهترین عمر را در میان معصومان داشت، اما بیشترین اثر و برکت را به جا گذاشت. به پیامبری که دشمنانش او را «ابتر» و بینسل میخواندند، خیر فراوان عطا شد و نسل او از فاطمه ادامه یافت. فرزندانی که به تعبیر آیات ۱۹ تا ۲۲ سوره الرحمن، همچون لؤلؤ و مرجان از پیوند دو دریا برآمدند.
محدود کردن حضرت زهرا به الگوی کارهای خانه، کوچک کردن جایگاه اوست. او ستاره درخشان آسمان پرستاره ابراهیم است؛ همان که پیامبر او را «ام ابیها» خواند. توسل به او راه گشایش گرههاست و هر کاری که با نام او پیوند بخورد برکت مییابد؛ تجربهای که رزمندگان دفاع مقدس بارها در عملیاتهایی که به نام او آغاز میشد، از آن سخن گفتهاند.
از همین روست که خدا برای این ازدواج توجه همه را جلب کرد. سرشناسان مهاجر و بزرگان قبیلهها به خواستگاری آمدند و پاسخ پیامبر همیشه این بود که امر فاطمه با خداست. خوارزمی در مناقب نقل کرده که پیامبر به زنان فرمود دخترم را به همسری پسرعمویم درآوردم و جایگاه او را نزد من میدانید؛ پس برای او بهتر از دختران خود تدارک ببینید. ثمره این پیوند تحولی است که بازگشت ندارد. پس از طوفان نوح، زمین از موحدان پر شد، اما چندی بعد شرک بازگشت. حکومت کوتاه امیرالمؤمنین نیز به پایان رسید و ورق برگشت. اما وعدهای که از نسل فاطمه تحقق مییابد، یعنی ظهور، آخرین و مهمترین رخداد تاریخ است و دیگر بازگشتی به عقب ندارد.
جمعبندی: پیوندی که ثمرهاش ظهور است
ازدواج امیرالمؤمنین و حضرت زهرا به فرمان خدا انجام شد، چون ثمره آن تحقق وعدهای بود که از ابراهیم آغاز شد: نسلی که امتهای زمین از آن برکت بیابند و به امام زمان عجلاللهتعالیفرجه برسد. کوکب دری آیه نور، کوثر و لؤلؤ و مرجان، همه از همین حقیقت خبر میدهند. شرح کامل را در ویدئوی جلسه ۶۲ ببینید، مقاله درخت ولایت را بخوانید و دیگر جلسات را در مجموعه تفسیر دعای ندبه دنبال کنید.
عهدین - عهد تا عهد ظهور امام زمان (عج)