مریم و فاطمه دو بانوییاند که قرآن و روایتها از آنان با تعبیرهای بیمانندی یاد کردهاند. قرآن مریم سلاماللهعلیها را برگزیده و پاکشده و برتر از زنان جهانیان معرفی میکند و پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله دخترش فاطمه زهرا سلاماللهعلیها را سرور زنان جهانیان خواند. مقایسه این دو، هم جایگاه حضرت زهرا را روشنتر میکند و هم معنای فرازی از دعای ندبه را که او را «سیدة نساء العالمین» مینامد. این بحث در ویدئوی جلسه ۶۳ تفسیر دعای ندبه شرح داده شده است.
مریم در قرآن؛ برگزیده و پاک
آیه ۴۲ سوره آل عمران میگوید فرشتگان گفتند ای مریم، خدا تو را برگزید و پاک ساخت و بر زنان جهانیان برتری داد. این آیه نشان میدهد خدا میتواند انسانی را از کودکی برای مأموریتی بزرگ برگزیند و پاک نگه دارد. مریم با فرشتگان سخن میگفت و روزیاش از جانب خدا میرسید. به تعبیر آیه ۳۷ همین سوره، هرگاه زکریا علیهالسلام بر او وارد میشد، نزدش روزی مییافت و میپرسید این از کجاست؟ و مریم پاسخ میداد از نزد خداست.
قصه مریم پیش از تولدش آغاز شد. مادرش نذر کرد فرزندی را که در شکم دارد وقف خدمت بیتالمقدس کند و پسری را انتظار داشت. خدا دختری به او داد و او را به نیکی پذیرفت؛ خادمی خواسته بود و خدا بانویی عطا کرد که مادر یکی از پیامبران اولوالعزم شد. قرآن بارها عیسی علیهالسلام را با نام مادرش میخواند: مسیح، عیسی بن مریم. برای آنکه عیسی به دنیا بیاید، نخست باید مریمی پرورش مییافت.
فاطمه؛ سرور زنان جهانیان
درباره حضرت زهرا، تعبیرها فراتر میرود. ترمذی، مسلم و نسائی نقل کردهاند که پیامبر به فاطمه فرمود آیا خشنود نیستی که سرور زنان جهانیان باشی؟ هیچکس این لقب را برای بانوی دیگری از این امت ادعا نکرده است. در صحیح بخاری آمده که پیامبر در بیماری پایانی در گوش فاطمه رازی گفت و او گریست و سپس رازی دیگر گفت و او خندید؛ بار دوم پیامبر فرموده بود آیا خشنود نیستی که سرور زنان بهشت یا زنان مؤمن باشی؟
جوینی شافعی روایتی آورده که پیامبر فرمود دخترم فاطمه سرور زنان جهانیان است از نخستین تا واپسین. او پاره تن من، نور چشم من، میوه دل من و جان من است که میان دو پهلویم جای دارد؛ او حوریهای در صورت انسان است. نسائی نیز نقل کرده که فرشتهای که هرگز پیشتر فرود نیامده بود، اجازه گرفت بر پیامبر سلام کند و مژده دهد که فاطمه سرور زنان اهل بهشت است و حسن و حسین علیهماالسلام سرور جوانان اهل بهشتاند.
چهار بانوی برتر و برترینشان
حاکم نیشابوری در المستدرک روایت کرده که برترین زنان اهل بهشت خدیجه دختر خویلد، فاطمه دختر محمد، مریم دختر عمران و آسیه دختر مزاحماند. محبالدین طبری در ذخائر العقبی از ابن عباس نقل کرده که پیامبر این چهار را سروران زنان جهان خواند و فرمود برترینشان فاطمه است. تعبیر «برترین» قیدی ندارد و همه کمالات را در بر میگیرد: تقوا، ایثار، عبادت، صبر و معرفت.
در روایت دیگری از متقی هندی در کنز العمال آمده که نخستین کسی که وارد بهشت میشود فاطمه است و مثل او در این امت مثل مریم در بنیاسرائیل است. حاکم نیز از ابوهریره نقل کرده که در قیامت پیامبران بر مرکبهایشان برانگیخته میشوند، صالح بر ناقهاش و پیامبر بر براق، و فاطمه پیشاپیش پیامبر خواهد بود؛ و خود حاکم این روایت را بر شرط مسلم صحیح دانسته است. در نقلی دیگر آمده که در قیامت ندا میرسد سرها را به زیر افکنید و چشمها را فرو بندید تا فاطمه از صراط بگذرد.
شباهتها و برتریها
مریم و فاطمه هر دو بتولاند؛ یعنی بریده از هر چه جز خدا. مریم صدیقه است و فاطمه نیز به صدیقه کبری شهرت دارد. مریم با فرشتگان سخن میگفت و فاطمه نیز محدثه بود. اما فاطمه در آیه تطهیر نیز حضور دارد و به اجماع شیعه و سنی از اهلبیتی است که خدا خواسته هر پلیدی را از آنان دور کند و پاکشان گرداند. مریم مادر عیسی بود و فاطمه مادر حسن و حسین؛ مریم همسری نداشت و همسر فاطمه امیرالمؤمنین علی علیهالسلام بود.
عایشه نقل کرده که کسی را در رفتار و منش و شیوه نشست و برخاست شبیهتر از فاطمه به پیامبر ندیده است؛ هرگاه بر پیامبر وارد میشد، پیامبر به سویش برمیخاست، او را میبوسید و بر جای خود مینشاند. ترمذی از بریده نقل کرده که محبوبترین زنان نزد پیامبر فاطمه بود و از مردان علی. این محبت از نسبت پدر و فرزندی فراتر بود؛ پیامبر او را «ام ابیها» میخواند.
برگزیدن و پاک کردن، به معنای سلب اختیار نیست؛ خدا میداند چه کسی شایسته کدام مأموریت است. انسان برای برداشتن لیوانی داغ میداند کدام انگشتانش را به کار بگیرد تا لیوان نیفتد؛ خدا با علم بیپایانش کسانی را برای مأموریتهای بزرگ برمیگزیند که میداند از راه بیرون نمیروند. مریم برای مادری عیسی برگزیده شد و فاطمه برای آنکه نسل امامت از او ادامه یابد. هر دو پیش از آنکه مأموریتشان آشکار شود، برای آن آماده شده بودند.
حسادت؛ مانع پذیرش فضیلت
شگفت اینکه بسیاری از مسلمانان فضیلتهای مریم را که از امتی دیگر است بهآسانی میپذیرند، اما وقتی همین فضیلتها درباره خاندان پیامبر خودشان مطرح میشود، دشوار مییابند. قرآن ریشه این دشواری را نشان داده است. آیه ۵۴ سوره نساء میپرسد آیا به مردم برای آنچه خدا از فضلش به آنان داده حسد میورزند؟ ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و فرمانروایی بزرگی به آنان بخشیدیم.
حسادت همان خصلتی است که ابلیس را از سجده بر آدم بازداشت. او خدا را قبول داشت، اما برتری خلیفه خدا را برنتافت. این صفت را باید در خود کشت، چون انسان را به جایی میرساند که با برترین بندگان خدا دشمنی کند. گفتهاند «الحسود لا یسود»؛ حسود به سروری نمیرسد. فضیلتهای اهلبیت از خدا است و حسادت به آن، در حقیقت اعتراض به تقسیم خداست. قرآن نیز در همان آیه یادآوری میکند که این فضل را خدا به خاندان ابراهیم داده و هیچ حسادتی آن را باز پس نمیگیرد.
جمعبندی: دو بانو، یک حقیقت
قرآن مریم را برگزیده زنان جهانیان خواند و پیامبر فاطمه را سرور زنان جهانیان از نخستین تا واپسین. مریم مقدمه تولد عیسی بود و فاطمه سرچشمه نسل امامت که به امام زمان عجلاللهتعالیفرجه میرسد. این همان جایگاهی است که دعای ندبه آن را فضیلتی برای امیرالمؤمنین میشمارد. شرح کامل را در ویدئوی جلسه ۶۳ ببینید، مقاله کوکب دری را بخوانید و دیگر جلسات را در مجموعه تفسیر دعای ندبه دنبال کنید.
عهدین - عهد تا عهد ظهور امام زمان (عج)