وزیر و جانشین پیامبر؛ آنچه حدیث منزلت ثابت می‌کند

وزیر و جانشین پیامبر کیست؟ پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله پاسخ این پرسش را در جمله‌ای کوتاه داده است که شیعه و سنی نقل کرده‌اند: تو برای من به منزله هارون برای موسایی، جز آنکه پس از من پیامبری نیست. دعای ندبه همین را با این تعبیر آورده که پیامبر امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام را در جایگاه هارون نسبت به موسی نشاند. برای فهم این جایگاه باید به قرآن برگشت و دید هارون برای موسی چه بود. شرح کامل این فراز را در ویدئوی جلسه ۵۵ تفسیر دعای ندبه ببینید.

چرا یک جمله ماندگار شد؟

هر روز سخنان فراوانی گفته می‌شود و بیشترشان فراموش می‌شوند. جمله‌ای که در حافظه یک امت می‌ماند و به حد تواتر می‌رسد، باید ویژگی خاصی داشته باشد. حدیث منزلت چنین جمله‌ای است: کوتاه، دقیق و پر از ارجاع قرآنی. حتی کسانی که با امیرالمؤمنین دشمنی داشتند نتوانستند آن را انکار کنند و ناچار به تحریف معنایش روی آوردند. ابن عبدالبر، عالم اهل سنت، در الاستیعاب آن را از استوارترین و صحیح‌ترین روایات شمرده است.

این جمله فقط یک بار گفته نشد. پیامبر آن را در موقعیت‌های گوناگون تکرار کرد؛ از جمله در پیمان برادری. ابن ابی‌الحدید معتزلی نیز آن را مورد اتفاق همه فرقه‌های اسلامی دانسته است.

زمینه حدیث؛ غزوه تبوک

غزوه تبوک با دیگر نبردها فرق داشت. سپاه اسلام به سوی مرزهای امپراتوری روم می‌رفت؛ دشمنی مجهز که با قبیله‌های پراکنده شبه‌جزیره قابل مقایسه نبود. مدینه نیز امن نبود؛ منافقان و برخی قبایل اطراف در کمین بودند. پیامبر برای حفظ شهر، امیرالمؤمنین را جانشین خود کرد.

منافقان فرصت را غنیمت شمردند و دو شایعه ساختند. یکی اینکه پیامبر از علی دلگیر است، چون او را که در همه نبردها همراهش بود، این بار با خود نبرده است. دیگری تمسخر فرمانده دلاوری که عمرو بن عبدود را از پا درآورده بود و اکنون در کنار زنان و کودکان مانده است. این دو ادعا یکدیگر را نقض می‌کردند، اما هدف هر دو یکی بود: شکستن جایگاه امیرالمؤمنین. این شیوه تازه نبود؛ مخالفان پیامبر نیز او را هم ساحر می‌نامیدند و هم دیوانه. وقتی امیرالمؤمنین خود را به پیامبر رساند، پاسخ پیامبر دلجویی ساده نبود؛ اعلام جایگاهی بود که قرآن پیش‌تر برای هارون ثبت کرده بود.

هارون برای موسی چه بود؟

قرآن در آیات ۲۵ تا ۳۲ سوره طه، خواسته‌های حضرت موسی را در آغاز رسالتش نقل می‌کند: گشایش سینه، آسانی کار، گشوده شدن گره زبان تا سخنش را بفهمند، و وزیری از خاندانش؛ برادرش هارون، تا پشتش را با او محکم کند و او را در کارش شریک سازد. از همین آیات چند جایگاه برای هارون روشن می‌شود.

نخست وزارت و پشتیبانی است. هارون وزیر موسی بود و خدا پشت او را با هارون محکم کرد؛ فرمان رفتن به سوی فرعون نیز، چنان‌که آیه ۴۳ همین سوره می‌گوید، به هر دو داده شد. دوم برادری است. پیامبر نیز در پیمان برادری، امیرالمؤمنین را برادر خود برگزید. قرآن حتی در لحظه خشم موسی، تعبیر عاطفی «پسر مادرم» را از زبان هارون نقل کرده است. سوم جانشینی در غیاب است. وقتی موسی برای میقات رفت، به تعبیر آیه ۱۴۲ سوره اعراف به برادرش گفت در میان قومم جانشین من باش، اصلاح کن و راه مفسدان را پیروی مکن. این جانشینی شامل همه امور قوم بود؛ داوری، اجرای احکام و رهبری.

وزیر و جانشین پیامبر؛ استثنایی که همه چیز را روشن می‌کند

پیامبر پس از تشبیه فقط یک چیز را استثنا کرد: نبوت. اگر حدیث فقط دلجویی موقت بود، این استثنای دقیق لازم نبود. وقتی تنها نبوت کنار گذاشته می‌شود، یعنی همه دیگر جایگاه‌های هارون برای امیرالمؤمنین ثابت است. خاتمیت برای مسلمانان آن‌قدر روشن بود که مدعیان نبوت پس از پیامبر به‌زودی خاموش شدند؛ پس تأکید بر آن، برای برجسته کردن همه آن چیزی است که باقی می‌ماند.

تفاوت دیگری نیز هست: هارون پیش از موسی از دنیا رفت، اما امیرالمؤمنین پس از پیامبر زنده ماند. پس جانشینی او محدود به غیبتی موقت نبود؛ جانشینی پس از رحلت بود. در نقل ابن عباس از این ماجرا، پیامبر افزود شایسته نیست بروم مگر آنکه تو جانشینم باشی، و تو پس از من ولیّ هر مرد و زن مؤمنی.

در صحیح مسلم آمده است که معاویه از سعد بن ابی‌وقاص پرسید چرا علی را دشنام نمی‌دهد. سعد سه فضیلت را که از پیامبر شنیده بود دلیل آورد؛ یکی حدیث منزلت بود و دیگری ماجرای پرچم خیبر، که پیامبر فرمود فردا پرچم را به مردی می‌دهم که خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش او را دوست دارند. گواهی کسی که خود در صف یاران امیرالمؤمنین نبود، وزن این حدیث را بیشتر نشان می‌دهد.

تکرار قصه سامری

قرآن بخش بزرگی از آیاتش را به بنی‌اسرائیل اختصاص داده است و حکمت این تفصیل، عبرت گرفتن امت اسلام است. در غیاب موسی، سامری گوساله‌ای ساخت و مردم را گرد آن جمع کرد. هارون هشدار داد، اما او را تنها گذاشتند. موسی سرانجام گوساله را سوزاند، خاکسترش را به دریا ریخت و سامری را به دوری از مردم محکوم کرد. توبه آن قوم نیز، چنان‌که آیه ۵۴ سوره بقره می‌گوید، سنگین بود. حدیث منزلت در کنار این قصه، هشداری است که همین آزمون پس از پیامبر تکرار خواهد شد.

پیامبر می‌دانست بسیاری این هشدار را جدی نمی‌گیرند؛ برای همین، در روایتی که بخاری نیز آورده، فرمود امت او وجب به وجب راه امت‌های پیشین را خواهند رفت، تا آنجا که اگر آنان به لانه سوسماری رفته باشند، اینان نیز به دنبالشان می‌روند. سامری مدعی بود مشتی از «اثر رسول» برگرفته است؛ یعنی چیزی از دین را نگه داشت و جانشین را کنار گذاشت. پیامبر نیز دو یادگار گذاشت، قرآن و عترت، و در بیماری پایانی قلم و کاغذ خواست تا نوشته‌ای بنویسد که امت پس از آن گمراه نشود. به گزارش صحیح بخاری، هیاهو برخاست، گفتند کتاب خدا ما را بس است و آن نوشته هرگز نوشته نشد؛ گویی یکی از دو یادگار را برداشتند و دیگری را رها کردند.

جمع‌بندی: جایگاه هارون، جز نبوت

وزیر و جانشین پیامبر، امیرالمؤمنین علی است و حدیث منزلت روشن‌ترین سند این جایگاه است. هارون وزیر، برادر، شریک در مأموریت و جانشین موسی بود و پیامبر همه این‌ها را برای علی ثابت کرد و فقط نبوت را استثنا فرمود. قصه سامری نیز نشان می‌دهد امت‌ها چگونه جانشین بر حق را تنها می‌گذارند. شرح کامل را در ویدئوی جلسه ۵۵ و دیگر جلسات را در مجموعه تفسیر دعای ندبه دنبال کنید.

تصویر صوت