عهدین - عهد تا عهد ظهور امام زمان (عج)تعصب قبیلهای وقتی جای معیار حق را بگیرد، هندسه دین به هم می‌ریزد. حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نگهبان این هندسه بود و اولویت‌ها را آموخت. جامعه تازه‌مسلمان، به تبار و عشیره چسبیده بود؛ اگر رها می‌شد، مانند فنر به گذشته بازمی‌گشت. قرآن دوست داشتن تبار را فی‌نفسه نفی نمی‌کند؛ اما اگر این دل‌بستگی از خدا، پیامبر و جهاد در راه او پیش بیفتد، هشدار میدهد (توبه: ۲۴).
تعصب قبیلهای و دعوت به شیوه جاهلیت
در نقلی مشهور از منابع اهل سنت آمده است که در میان سپاه، مردی از مهاجران و مردی از انصار یکدیگر را به یاری تبار خود خواندند. پیامبر این ندا را دعوت جاهلی خواند و فرمود آن را واگذارند که بوی ناخوش دارد. معیار یاری، مظلوم بودن است، نه خویشاوندی؛ حتی اگر طرف، برادر انسان باشد. این تربیت، با قاعده جاهلی «برادرت را یاری کن، خواه ظالم باشد خواه مظلوم» فاصله دارد.
این هشدار، دعوت به بریدن از خانواده نیست. مسئله، ترتیب اولویت‌هاست. اگر در بزنگاه، ندای تبار از ندای حق بلندتر شود، سازه دین در ظاهر برپا می‌ماند و در باطن به قاعده جاهلی بازمی‌گردد. کسی ممکن است نام دین را بر زبان داشته باشد و در همان حال، داوری‌اش را از نسبت خونی بگیرد. شناخت این دوگانگی، بخشی از نگاهبانی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها از هندسه دین است؛ زیرا اگر معیار عوض شود، حتی فضیلت‌های درست نیز در جای نادرست به کار می‌روند.
کسانی که در برابر حق ایستادند، لزوماً چهره‌ای ترسناک نداشتند. گاه از نزدیکان، گاه دارای سابقه مجاهدت یا تبار معتبر بودند. سابقه نیک، بهتنهایی تضمین سلامت تصمیم نیست. انباشتن اطلاعات نیز کافی نیست؛ اگر مبنا سست باشد، می‌توان با انبوه آیه و روایت، در جای نادرست ایستاد.
بیعتی که تبار را اصل میکند
قرآن می‌فرماید: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ» (حجرات: ۱۳). وقتی ابوسفیان، پس از رویداد سقیفه، بیعت خود را بر پایه ننگ شمردن خلافت تیره‌های ضعیف‌تر قریش پیشنهاد کرد، امیرالمؤمنین آن را نپذیرفت؛ زیرا چنین بیعتی همان نگاه عشیرهای را زنده میکرد. اسلام آمده بود این مبنا را جمع کند، نه آن را دوباره اصل سازد.
مبنا را قوی کنیم، نه نسبت‌ها را
سقیفه را نمی‌توان جدا از فضای تبار و شتاب پس از پیامبر فهمید. اگر معیار تبار باشد، نزدیک‌ترین فرد به پیامبر نیز ممکن است کنار گذاشته شود. انسان غیرمعصوم کامل نیست و نباید دیگران را بهجای حجت قطعی نشاند. راه‌چاره، تقویت مبانی است: هر لحظه نیازمند دانستن و به‌روز کردن سازه فکری خود باشیم. ادامه این بحث در جلسه دوم درباره چسبندگی اعتقادی و مقاله تعصب قبیلهای و معیار حق آمده است. ویدئوی کامل جلسه سوم در همین صفحه است.
