یاری ولایت فقط یک شعار تاریخی نیست؛ پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله آن را در غدیر به دعایی گره زد که سرنوشت هر انسان را به نسبت او با امیرالمؤمنین علی علیهالسلام پیوند میدهد. دعای ندبه همین دعا را پس از «من کنت مولاه فعلی مولاه» آورده است. برای فهم آن باید دید غدیر در چه فضایی رخ داد و این دعا از خدا چه میخواهد. شرح کامل این فراز را در ویدئوی جلسه ۵۳ تفسیر دعای ندبه میتوانید ببینید.
استدلال با آنچه دیگران پذیرفتهاند
دعای ندبه برای بیان جایگاه امیرالمؤمنین بیشتر به آیات و روایاتی تکیه میکند که اهل سنت نیز نقل کردهاند. این روش اهلبیت در مناظرهها نیز بود. نمیتوان با سخنی که طرف مقابل قبول ندارد او را قانع کرد؛ اما اگر مقدمات را خودش پذیرفته باشد، انسان سالم و منصف نمیتواند از نتیجه بگریزد. امیرالمؤمنین نیز در احتجاجهای خود فضائلی را برمیشمرد که هیچکس یارای انکارش را نداشت: پیش از همه ایمان آورد، برادری چون جعفر طیار و عمویی چون حمزه سیدالشهدا داشت و همسرش حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها، دختر پیامبر بود.
غدیر نیز از همین جنس است. خداوند در روز «الست» از همه انسانها بر ربوبیت خود پیمان گرفته بود و همه «بلی» گفتند؛ آیه ۱۷۲ سوره اعراف این پیمان را یاد میکند. در غدیر هم همه «بله» گفتند و بیعت کردند؛ حتی کسانی که بعدها حق امیرالمؤمنین را کنار گذاشتند. در منابع اهل سنت، از جمله مسند احمد، آمده است که یکی از آنان به امیرالمؤمنین تبریک گفت که مولای هر مؤمن و مؤمنه شده است. اگر مولا فقط دوست معنا میداد، این تبریک یعنی پیش از آن روز دوستیای در کار نبوده است؛ معنایی که با شأن آن اجتماع بزرگ سازگار نیست.
آیههایی که در جای خود محفوظ ماندند
برخی آیات مهم درباره اهلبیت در میان آیاتی با موضوع دیگر آمدهاند. آیه ۳۳ سوره احزاب، که به آیه تطهیر مشهور است، در میان آیات خطاب به همسران پیامبر قرار دارد؛ آیاتی که همه ضمیرهایشان مؤنث است و درست در این بخش، ضمیرها مذکر میشود و سخن از «اهلالبیت» به میان میآید. آیه اکمال دین نیز در سوره مائده میان احکام مردار و گوشتهای حرام آمده است؛ اگر آن جمله را کنار بگذاریم، بقیه آیه پیوسته و روان است.
این چینش تصادفی نیست. جای آیهها را خود پیامبر تعیین میکرد. روایات، آیه ۲۸۱ سوره بقره را که از روز بازگشت به سوی خدا سخن میگوید، از آخرین آیات نازلشده میدانند؛ یعنی در سال یازدهم هجری نازل شد. اما به دستور پیامبر در سوره بقره جای گرفت که سالها پیش از آن نازل شده بود. پس جای آیه تطهیر و آیه اکمال نیز به فرمان پیامبر معین شده است. این طراحی دقیق، انگیزه حذف را از میان برد و این آیات را از سرنوشت تورات و انجیل حفظ کرد. حفظ قرآن از تحریف، افزون بر وعده الهی، تدبیری حکیمانه هم داشت.
خطبه غدیر و آگاهی پیامبر از منافقان
پیامبر در خطبه غدیر تصریح کرد که آیه تبلیغ درباره علی نازل شده است و گفت از کمی پرهیزکاران و فراوانی منافقان آگاه است. او از جلسههای پنهانی خبر داشت که در آن مسخرهاش میکردند و «گوش» مینامیدند؛ یعنی کسی که هر سخنی را باور میکند. قرآن در آیه ۶۱ سوره توبه همین طعنه را ثبت کرده و پاسخ داده است که او گوش خیر برای شماست. پیامبر در همان خطبه یادآوری کرد که آیه ۵۵ سوره مائده، که ولیّ مؤمنان را خدا و رسول و مؤمنی میداند که در حال رکوع زکات میدهد، درباره علی نازل شده است.
در گزارش خطبه آمده است که پیامبر فرمود اگر میخواستم نام منافقان را میبردم و با اشاره نشانشان میدادم، اما با کرامت از آنان چشم پوشیدم؛ با این حال خدا از من خشنود نمیشود مگر آنکه آنچه را درباره علی نازل شده به شما برسانم. فضای آن روز چنان بود که همان کسانی که در خلوت طعنه میزدند، برای نشان دادن اخلاص خود پیش آمدند و تبریک گفتند. بیعت آن روز شبیه پیمانی بود که بنیاسرائیل بستند؛ زبانشان میپذیرفت، اما به تعبیر آیه ۹۳ سوره بقره، محبت گوساله در دلهایشان نشسته بود.
آیه نجوا؛ آزمونی که فقط یک نفر از آن گذشت
یکی از روشنترین فضائل امیرالمؤمنین، آیه نجواست. خداوند در آیه ۱۲ سوره مجادله دستور داد هر کس میخواهد با پیامبر خصوصی سخن بگوید، پیش از آن صدقهای بدهد و فرمود این برای شما بهتر و پاکیزهتر است. پس از این دستور، کسانی که پیشتر برای نجوا صف میکشیدند، دیگر نیامدند؛ جز امیرالمؤمنین. سپس آیه بعد این حکم را برداشت و با لحنی گلایهآمیز پرسید آیا ترسیدید پیش از نجوا صدقه بدهید؟
مفسرانی چون طبری و فخر رازی از مجاهد نقل کردهاند که امیرالمؤمنین فرمود در کتاب خدا آیهای است که پیش از من و پس از من کسی به آن عمل نکرد. این آزمون کوچک، تفاوت ادعا و عمل را نشان داد. دوستداران امیرالمؤمنین امروز وظیفه دارند این فضائل مستند را بشناسند و نشر دهند؛ زیرا استدلال با منابع مشترک، راه گفتوگوی منصفانه را باز میکند.
معنای «وال من والاه»؛ سرپرستی در برابر سرپرستی
پیامبر پس از اعلام ولایت، دو دعا و دو نفرین کرد: دوستی خدا برای دوستان علی و دشمنی او با دشمنانش، یاری برای یارانش و خذلان برای کسانی که او را تنها میگذارند. ولایت در لغت، از جمله در مفردات راغب، به معنای عهدهداری و سرپرستی امور آمده است. پس معنای دعا این است: خدایا سرپرستی کسی را به عهده بگیر که سرپرستی علی را پذیرفته است. کسی که کار خود را به ولایت امیرالمؤمنین بسپارد، خدا تدبیر زندگی او را به دست میگیرد؛ حتی در تربیت فرزند و گرههایی که انسان از گشودنشان ناتوان است.
رسالت پیامبر بالا بردن آگاهی مردم بود، نه فقط نگه داشتن آنان؛ پس از جنگ بدر اعلام کرد هر اسیری که به ده نفر از مسلمانان خواندن و نوشتن بیاموزد، آزاد میشود. ولایت امیرالمؤمنین ادامه همین رسالت است و «انصر من نصره» نشان میدهد این مکتب در طول تاریخ به یاری نیاز داشته است. هر کس به اندازه توان خود آن را یاری کند، از نصرت الهی بهره میبرد. در مقابل، بزرگترین خذلان آن است که انسان گرفتار دنیا شود؛ مال مردم را بخورد، کلاه سر دیگران بگذارد و فراموش کند که پایان همه اینها گوری تنگ است. سوره تکاثر از همین دلبستگی میگوید؛ قبیلههایی که بر سر شمار افراد فخر میفروختند تا آنجا که مردگان گورستانها را هم شمردند.
هر جهانی نسبت به جهان بعدی خود تنگ است. جنینی که در رحم مادر آرام گرفته، اگر از دنیای بیرون خبر داشت، رحم را تنگنایی میدید. این دنیا نیز نسبت به آخرت همین حال را دارد و دل بستن به آن، همان خذلانی است که پیامبر در غدیر برای دشمنان علی خواست.
جمعبندی: یاری ولایت، راه بهره از یاری خدا
یاری ولایت کلید فهم دعای پیامبر در غدیر است. همه در غدیر بیعت کردند، اما برخی دلهایشان با زبانشان همراه نبود. آیه تطهیر و آیه اکمال دین با چینشی حکیمانه محفوظ ماندند و آیه نجوا نشان داد که در آزمون عمل، تنها امیرالمؤمنین سربلند بیرون آمد. کسی که ولایت او را بپذیرد، خدا سرپرستش میشود و کسی که این مکتب را یاری کند، یاری میشود. ادامه این بحث را در ویدئوی جلسه ۵۳ و فهرست کامل جلسات را در مجموعه تفسیر دعای ندبه دنبال کنید.
عهدین - عهد تا عهد ظهور امام زمان (عج)