درخت ولایت؛ از شجره واحده تا شجره طیبه در قرآن

درخت ولایت تصویری است که قرآن و روایات بارها برای نشان دادن پیوند پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام و پیروانشان به کار برده‌اند. دعای ندبه این تصویر را در یک جمله کوتاه آورده است: من و علی از یک درختیم و دیگر مردم از درختان گوناگون. برای فهم عمق این تعبیر باید ردّ درخت را در قرآن دنبال کرد؛ از شجره طیبه تا درخت وادی مقدس و آیه نور. شرح تصویری این بحث را در ویدئوی جلسه ۵۴ تفسیر دعای ندبه ببینید.

پیش از درخت؛ امیری که تعیین شد

دعای ندبه پیش از حدیث شجره، جمله دیگری از پیامبر آورده است: هر کس من پیامبر اویم، علی امیر اوست. امیر در فرهنگ آن روز، فرمانده‌ای بود که پیامبر برای هر سریه تعیین می‌کرد. سیره پیامبر این بود که امیران را کنار خود می‌نشاند و سفارش می‌کرد به نام خدا و در راه خدا و بر آیین رسول خدا حرکت کنند، در غنیمت خیانت نکنند، کشته‌ها را مثله نکنند و پیمان نشکنند؛ سفارشی که در کتاب کافی آمده است. پیامبری که برای گروهی کوچک بی‌امیر نمی‌گذاشت، امت را پس از خود بی‌سرپرست رها نمی‌کرد. حضرت موسی نیز وقتی برای چهل شب به میقات رفت، هارون را جانشین خود کرد.

امیر یعنی کسی که فرمان می‌دهد و فرمانش باید اجرا شود. امیرالمؤمنین پس از ماجرای حکمیت، که یارانش بر او فرمان راندند، در خطبه‌ای از نهج‌البلاغه با حسرت فرمود دیروز امیر بودم و امروز مأمور شده‌ام. این جمله نشان می‌دهد امارت او عنوانی تشریفاتی نبود؛ حقی بود که اگر مردم پاسش نمی‌داشتند، خود از برکتش محروم می‌شدند.

امامان اهل‌بیت را نمی‌توان با معیار دیگران سنجید. امیرالمؤمنین هنگام غسل پیکر پیامبر فرمود با مرگ تو چیزی قطع شد که با مرگ هیچ‌کس دیگر قطع نشد: نبوت و خبرهای آسمان. در نبوت بسته شد، اما باب الهام بسته نشد. در روایات اهل‌بیت آمده است که «روح» که در شب قدر همراه فرشتگان نازل می‌شود، آفریده‌ای بزرگ‌تر از فرشتگان است که همراه امامان است. امامان «محدَّث» خوانده شده‌اند؛ فرشتگان با آنان سخن می‌گفتند، بی‌آنکه پیامبر باشند.

شجره واحده؛ یک ریشه، یک آب

جابر بن عبدالله انصاری روایت می‌کند که پیامبر به امیرالمؤمنین فرمود مردم از درختان گوناگون‌اند و من و تو از یک درخت. آنگاه آیه چهارم سوره رعد را خواند که از باغ‌های انگور، کشتزارها و نخل‌هایی می‌گوید که از یک ریشه یا چند ریشه‌اند، با یک آب سیراب می‌شوند و خدا برخی را در میوه بر برخی برتری می‌دهد. ظاهر آیه از نعمت‌های طبیعی سخن می‌گوید، اما تلاوتش در این موقعیت لایه دیگری را آشکار می‌کند: همه انسان‌ها از یک آب و خاک‌اند، اما پیامبر و امیرالمؤمنین یک ریشه دارند و میوه‌شان یکی است. قرآن در آن واحد چند سخن می‌گوید و هر لایه‌اش برای اهلش گشوده است.

در روایتی دیگر که در منابع اهل سنت نیز آمده، این درخت جزء به جزء معرفی شده است: پیامبر ریشه آن، امیرالمؤمنین شاخه اصلی، امام حسن و امام حسین علیهماالسلام میوه‌هایش و شیعیان برگ‌های آن. جایگاه شیعه در این تصویر روشن است؛ برگی که از همان ریشه سیراب می‌شود و بدون آن خشک می‌شود. در همین روایت، پیامبر پس از معرفی درخت، آیه مودت در سوره شوری را خواند و خوشا به حال کسی دانست که به این درخت چنگ بزند.

شبی که امیرالمؤمنین در بستر پیامبر خوابید تا او از مکه بیرون برود، آیه ۲۰۷ سوره بقره نازل شد که از کسی می‌گوید که جان خود را برای رضای خدا می‌فروشد. این آیه فداکاری امیرالمؤمنین را می‌ستاید و از سوی دیگر آزمونی برای پیامبر بود که عزیزترین همراهش را در معرض خطر می‌گذاشت. هر دو جان خود را در راه رضای خدا نهادند؛ دو شاخه از یک درخت.

شجره طیبه و درخت طوبی

قرآن در آیه ۲۴ سوره ابراهیم، کلمه پاک را به درختی پاک تشبیه می‌کند که ریشه‌اش استوار و شاخه‌اش در آسمان است. در جای دیگر، حضرت عیسی را «کلمه» خدا می‌نامد و از کلماتی سخن می‌گوید که آدم از پروردگارش دریافت کرد و ابراهیم با آن‌ها آزموده شد. اگر انسان‌های برگزیده کلمات الهی‌اند، شجره طیبه درخت همین انسان‌هاست؛ ریشه‌ای که نابودی نمی‌پذیرد و شاخه‌ای که به آسمان رسیده است.

از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است که طوبی درختی در بهشت است که ریشه‌اش در خانه امیرالمؤمنین است و هیچ مؤمنی نیست مگر آنکه شاخه‌ای از آن در خانه‌اش باشد. ایمان هر مؤمن، شاخه‌ای از همین درخت است و این درخت در بهشت نیز همان نسبتی را دارد که در دنیا داشت.

درخت وادی مقدس و خانه‌های نور

حضرت موسی در شبی سرد، به امید آتشی برای گرم کردن خانواده‌اش، به سوی نوری رفت و ندای خدا را از درختی شنید که به او گفت کفش‌هایت را درآور که در وادی مقدس طُوایی. آیه نور نیز پس از توصیف چراغی که از درختی مبارک برافروخته می‌شود، به خانه‌هایی می‌رسد که خدا اجازه داده بلند شوند و نامش در آن‌ها یاد شود. در نقل‌های مشهور آمده است که وقتی پرسیدند آیا خانه علی و فاطمه از این خانه‌هاست، پیامبر پاسخ داد از برترین آن‌هاست.

امام حسن علیه‌السلام نقل کرده است که مادرش حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها شب را تا صبح در رکوع و سجود می‌گذراند و برای همسایگان دعا می‌کرد. اهل همین خانه به نذر خود وفا کردند و سوره انسان آنان را کسانی معرفی می‌کند که از روزی می‌ترسند که شرّش گسترده است. خانه نور، خانه همین درخت است.

میوه درخت ولایت؛ انس با مرگ

کسی که برگی از این درخت باشد، از مرگ نمی‌هراسد. امیرالمؤمنین در خطبه پنجم نهج‌البلاغه سوگند خورد که انس پسر ابوطالب به مرگ از انس کودک به سینه مادرش بیشتر است. از ابوذر پرسیدند چرا از مرگ کراهت داریم؛ پاسخ داد چون دنیا را آباد کرده‌اید و آخرت را ویران، و کسی دوست ندارد از آبادانی به ویرانه برود. امیرالمؤمنین نیز دو خطر را از همه بزرگ‌تر می‌دانست: پیروی از هوس و آرزوی دراز.

ریشه وحشت از مرگ، انکار معاد است؛ قرآن در سوره مؤمنون سخن کسانی را نقل می‌کند که زندگی را همین زندگی دنیا می‌دانستند. اما انس با مرگ به معنای بی‌خیالی نیست. گریه‌های امیرالمؤمنین در دعای کمیل حقیقی است؛ اولیای خدا با دو بال خوف و رجا پرواز می‌کنند. هیبت پروردگار آنان را می‌ترساند و رحمتش امیدوارشان می‌کند.

جمع‌بندی: برگی از درخت ولایت

درخت ولایت از ریشه‌ای واحد روییده است: پیامبر و امیرالمؤمنین از یک درخت‌اند و دیگر مردم از درختان گوناگون. آیه چهارم سوره رعد، شجره طیبه سوره ابراهیم، درخت وادی مقدس و خانه‌های نور، هر کدام جلوه‌ای از این حقیقت را نشان می‌دهند. شیعه برگ این درخت است و میوه پیوند با آن، انس با خدا و آرامش در برابر مرگ است. شرح کامل را در ویدئوی جلسه ۵۴ و دیگر جلسات را در مجموعه تفسیر دعای ندبه دنبال کنید.

تصویر صوت