حدیث یوم الدار گزارش نخستین روزی است که پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله دعوت خود را برای خویشانش آشکار کرد. در همان روز، پیش از آنکه اسلام حکومتی داشته باشد و پیش از هر جنگ و پیروزی، امیرالمؤمنین علی علیهالسلام به عنوان برادر، وزیر، وصی و جانشین پیامبر معرفی شد. این ماجرا پیوند روشنی با حدیث منزلت و جایگاه هارون دارد که در ویدئوی جلسه ۵۶ تفسیر دعای ندبه بررسی شده است.
آیه انذار؛ آغاز دعوت آشکار
سه سال نخست بعثت، دعوت پیامبر پنهانی بود. سپس آیه ۲۱۴ سوره شعراء فرمان داد خویشان نزدیکت را بیم ده. پیامبر بزرگان بنیعبدالمطلب را به خانه خود دعوت کرد و غذایی ساده فراهم آورد. در جلسه نخست، ابولهب با سخنان خود جمع را پراکنده کرد. پیامبر دعوت را تکرار کرد و این بار سخن گفت.
انتخاب این آغاز معنادار است. دعوت آشکار از خانواده شروع شد؛ از کسانی که پیامبر را از کودکی میشناختند و راستی و امانتش را دیده بودند. اگر قرار بود کسی در کنار پیامبر بایستد، نخستین آزمون همین جمع بود. پرسش پیامبر در آن جلسه نیز پرسشی ساده درباره ایمان نبود؛ پرسش از کسی بود که بار این رسالت را با او بر دوش بکشد.
حدیث یوم الدار در منابع اهل سنت
طبری در تاریخ خود، جلد دوم، صفحه ۳۲۱، نقل میکند که پیامبر پس از دعوت به توحید پرسید کدامیک از شما مرا در این کار یاری میکند تا برادر و وصی و جانشین من در میان شما باشد؟ کسی پاسخ نداد جز امیرالمؤمنین، که در آن روز نوجوانی بیش نبود. پیامبر فرمود این برادر و وصی و جانشین من در میان شماست؛ سخنش را بشنوید و از او اطاعت کنید. حاضران خندیدند و به ابوطالب گفتند به تو فرمان داد که از پسرت حرفشنوی داشته باشی. در ساختار قبیلهای عرب، که شیخ قبیله بالاترین مقام را داشت، اطاعت از یک نوجوان مایه تمسخر بود؛ اما فرمان الهی بود و پیامبر آن را ابلاغ کرد.
این گزارش جز طبری، در منابع دیگری چون الکامل ابن اثیر، شرح نهجالبلاغه ابن ابیالحدید، کنزالعمال متقی هندی و مسند احمد بن حنبل با تفاوتهایی در الفاظ آمده است. حلبی نیز در سیره خود آن را با تعبیر «أخی و وزیری و وصیی و وارثی و خلیفتی من بعدی» آورده است.
نکته شگفت اینجاست که طبری همین روایت را با همان سند در تفسیرش ذیل آیه انذار نیز آورده، اما به جای وصی و جانشین نوشته است: «إن هذا أخی وکذا وکذا فاسمعوا له وأطیعوا». یک نویسنده، یک ماجرا، یک سند و دو گزارش متفاوت. همین «کذا و کذا» نشان میدهد این عبارت برای برخی چقدر سنگین بوده است.
رسول یعنی صاحب مأموریت
برخی میگویند با پایان نبوت، هر جایگاه الهی پس از پیامبر بیمعناست. اما قرآن میان نبی و رسول فرق میگذارد. هر رسولی مأموریتی برای ابلاغ دارد و قرآن حتی فرشتگان را رسول خوانده است؛ فرشتهای که نزد حضرت مریم آمد، خود را فرستاده پروردگار معرفی کرد. پس خاتمیت در نبوت، به معنای پایان هر مأموریت الهی نیست. هارون نیز ابزار کار موسی نبود؛ آیه ۴۵ سوره مؤمنون میگوید موسی و برادرش هارون را با آیات خود و حجتی آشکار فرستادیم.
پیوند با جایگاه هارون
یوم الدار تکرار همان چیزی است که قرآن برای حضرت موسی آورده است. موسی در آیات ۲۹ تا ۳۲ سوره طه از خدا خواست وزیری از خاندانش قرار دهد، برادرش هارون را، تا پشتش محکم شود و او شریک کارش باشد. خدا در آیه ۳۵ سوره فرقان پاسخ داد که هارون را همراه او وزیر قرار دادیم. در این مقایسه چند نکته روشن است.
موسی وزیری از خاندان خود خواست، نه غریبهای؛ پیامبر نیز در یوم الدار خویشان نزدیک را فراخواند و وزیر از میان آنان برخاست. در هر دو ماجرا وزیر برگزیده خداست؛ موسی از خدا خواست و خدا فرمود ما او را قرار دادیم. این جایگاه با رأی مردم شکل نمیگیرد. هارون از آغاز رسالت کنار موسی بود و هر دو با هم نزد فرعون رفتند؛ امیرالمؤمنین نیز همراه حضرت خدیجه سلاماللهعلیها از نخستین ایمانآورندگان بود و از روز نخست دعوت علنی کنار پیامبر ایستاد، در روزهایی که این همراهی جز تمسخر و آزار حاصلی نداشت.
بنا بر تورات، هارون سه سال از موسی بزرگتر بود، اما از او پیروی میکرد. جایگاه موسی نزد خدا بالاتر بود، با این حال قرآن هر دو را کنار هم میبیند. امام حسین علیهالسلام نیز ده سال پیرو امامت برادرش امام حسن علیهالسلام بود و از شأن خود چیزی کم نداشت. همه هم توان تحمل این بار را نداشتند؛ در یوم الدار جز امیرالمؤمنین کسی برنخاست و در نبردهای بعدی نیز همین روحیه تکرار شد.
جانشینی و مرجعیت دینی
در تورات، خدا هارون و پسرانش را برای خدمت دینی برگزید و پس از درگذشت هارون، لباس کهانت به پسرش العازار رسید. مرجعیت دینی در خاندان وزیر پیامبر قرار گرفت. تورات حتی جزئیات لباس کاهن اعظم را آورده است؛ بر سینهپوش او سنگهایی به نام دوازده سبط بنیاسرائیل بود که نماد شفاعت او برای همه قوم به شمار میرفت. موسی خود مأمور شد هارون و فرزندانش را به قوم معرفی کند.
پیامبر نیز امت را به علم امیرالمؤمنین ارجاع داد و فرمود من شهر علمم و علی در آن است؛ و در حدیث ثقلین، اهلبیت را همتای قرآن قرار داد. تفاوت مهم این است که هارون پیش از موسی از دنیا رفت، اما امیرالمؤمنین پس از پیامبر ماند؛ پس جانشینی او به دوران پس از رحلت نیز میرسد. پیامبر در حدیث منزلت تنها نبوت را استثنا کرد، چون پس از او پیامبری نمیآید.
این جایگاه از همان آغاز حسادت برانگیخت. در تورات آمده است که گروهی بر موسی و هارون شوریدند و پرسیدند چرا خود را برتر از جماعت میدانند، تا آنکه عصای هارون در برابر چشم همه شکوفه داد و بادام آورد. تمسخر بزرگان قریش در یوم الدار نیز از همین جنس بود. دوستی امیرالمؤمنین گنجی است که باید از آن پاسداری کرد و فرزندان را با آن پرورش داد.
جمعبندی: وصایتی از روز نخست
حدیث یوم الدار نشان میدهد وصایت امیرالمؤمنین موضوعی نبود که در پایان عمر پیامبر مطرح شده باشد؛ از نخستین روز دعوت علنی اعلام شد و در غدیر به اوج رسید. همانگونه که هارون برادر، وزیر و جانشین موسی بود، امیرالمؤمنین نیز چنین جایگاهی داشت. شرح کامل شباهتهای این دو را در ویدئوی جلسه ۵۶ ببینید، مقاله وزیر و جانشین پیامبر را بخوانید و دیگر جلسات را در مجموعه تفسیر دعای ندبه دنبال کنید.
عهدین - عهد تا عهد ظهور امام زمان (عج)