تابوت عهد از رازآلودترین یادگارهای تاریخ ادیان است؛ صندوقی که میراث آل موسی و آل هارون را در خود داشت و قرآن آن را نشانه حقانیت فرمانروایی الهی شمرده است. هنوز هم گروههایی در جستوجوی آناند و فیلمهای فراوانی دربارهاش ساخته شده است. اما قرآن و روایات اهلبیت علیهمالسلام نکتهای فراتر از یک گنج تاریخی میگویند: تابوت نماد میراث نبوت است و معادل آن در امت اسلام نزد امامان است. این بحث بخشی از شرح شباهتهای هارون و امیرالمؤمنین در ویدئوی جلسه ۵۸ تفسیر دعای ندبه است.
تابوت عهد در قرآن
پس از موسی، بنیاسرائیل از پیامبرشان خواستند فرمانروایی برایشان تعیین شود تا در راه خدا بجنگند. خدا طالوت را برگزید و مردم اعتراض کردند که او ثروتی ندارد. پیامبرشان، به تعبیر آیه ۲۴۸ سوره بقره، گفت نشانه فرمانروایی او این است که تابوتی نزد شما میآید که در آن آرامشی از پروردگارتان و یادگاری از آنچه آل موسی و آل هارون بر جای گذاشتند هست و فرشتگان آن را حمل میکنند.
در این آیه چند نکته هست. تابوت دلیل درستی انتخاب الهی بود؛ مردم با معیارهای خود، مثل ثروت، اعتراض داشتند و خدا با نشانهای آشکار پاسخ داد. در تابوت «سکینه» بود؛ آرامشی که خدا بر دل مؤمنان نازل میکند. قرآن تصریح میکند که این میراث از آل موسی و آل هارون است و در تفاسیر آمده است که الواح تورات، عصای موسی و یادگارهایی از هارون در آن بود. نام هارون کنار موسی آمده، چون خاندان هارون حافظان دین در بنیاسرائیل بودند. سرانجام اینکه تابوت را فرشتگان آوردند؛ یعنی این میراث به اراده و حفاظت الهی منتقل میشد، نه با زور و تدبیر انسانها.
معادل تابوت عهد در امت اسلام
در روایات اهلبیت، سلاح و میراث پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله همین نقش را دارد. کلینی در کافی، جلد اول، صفحه ۲۳۸، بابی با همین عنوان آورده است: مثل سلاح رسول خدا مثل تابوت در بنیاسرائیل است. در نخستین روایت این باب، امام صادق علیهالسلام فرموده است که در بنیاسرائیل تابوت بر در خانه هر خاندانی یافت میشد، نبوت به آنان داده میشد؛ و از ما نیز سلاح به هر کس برسد، امامت به او داده میشود.
در روایت دوم همین باب آمده است که هر جا تابوت میگشت، فرمانروایی همانجا بود و در میان ما نیز هر جا سلاح باشد، علم همانجاست. در روایت سوم، امام رضا علیهالسلام همین سخن را از امام باقر علیهالسلام نقل میکند؛ راوی میپرسد آیا ممکن است سلاح از علم جدا شود و امام پاسخ میدهد: نه. پس سلاح پیامبر فقط یادگاری تاریخی نیست؛ هر جا باشد، علم امامت نیز همانجاست. امام رضا از نشانههای امام هر زمان را این دانسته است که سلاح، زره، پرچم و شمشیر پیامبر نزد او باشد.
در روایتی دیگر، امام صادق در برابر مدعیانی که میگفتند شمشیر پیامبر نزد آنان است، فرمود اگر راست میگویند نشانههایش را بگویند؛ و خود نشانههای آن را بیان کرد. این میراث نسل به نسل در خاندان امامت ماند؛ همانگونه که میراث هارون در آل هارون ماند.
این همراهی سلاح و علم یادآور سخن پیامبر درباره امیرالمؤمنین است که فرمود من شهر علمم و علی در آن است. پیامبر خود را شهر علم خواند، نه یک خانه یا یک اتاق؛ و در ورود به این شهر را علی دانست. همانگونه که میراث علمی و نمادین آل هارون در تابوت حفظ شد، میراث علمی پیامبر نیز در خاندان امامت ماند.
میراث نزد امام زمان
امام حسین علیهالسلام پیش از رفتن به کربلا، وصایا و مواریث امامت را به امانت سپرد تا به امام سجاد علیهالسلام برسد. این امانت دست به دست میان امامان گشت و امروز نزد امام زمان علیهالسلام است. در روایتی از امام باقر آمده است که مردی از نسل امام حسین میان رکن و مقام بیعت میگیرد و سلاح، زره و شمشیر رسول خدا همراه اوست.
ظهور امام زمان نشانههایی دارد که برخی از آنها، مانند صیحه آسمانی، در روایات از نشانههای حتمی شمرده شده است. میراث انبیا که همراه آن حضرت است نیز از نشانههای حقانیت اوست؛ همانگونه که تابوت نشانه حقانیت انتخاب الهی در بنیاسرائیل بود.
هارون؛ شریک در معجزه و شریعت
هارون دستیار ساده موسی نبود که فقط پشت سر او حرکت کند. در تورات آمده است که خدا به موسی فرمود به هارون بگو عصایش را بر نهرها و آبگیرهای مصر دراز کند؛ هارون چنین کرد و قورباغهها از آب بیرون آمدند و خانهها و بسترها و تنورهای مصر را پر کردند. معجزه به دست او نیز جاری میشد. قرآن هم در خطاب به این دو برادر بارها از ضمیر دوتایی استفاده میکند و در سوره صافات، سلام خدا را بر هر دو میفرستد. پس عجیب نیست که قرآن میراث آل هارون را کنار میراث آل موسی در تابوت قرار دهد.
پیوند با حدیث منزلت
قرآن در آیه ۴۸ سوره انبیاء هارون را شریک موسی در فرقان و روشنایی معرفی میکند و میراث این دو را کنار هم در تابوت قرار میدهد. پیامبر با حدیث منزلت امیرالمؤمنین را در جایگاه هارون نشاند؛ پس میراث نبوت پس از پیامبر در خاندان امیرالمؤمنین ماند، همانگونه که میراث هارون در خاندان او ماند. پیامبر در حدیث ثقلین نیز قرآن و عترت را کنار هم قرار داد و فرمود این دو از هم جدا نمیشوند؛ قرآن صامت در کنار قرآن ناطق.
امیرالمؤمنین خود در نهجالبلاغه فرمود این قرآن است، از آن بخواهید سخن بگوید؛ اما سخن نمیگوید و من از آن به شما خبر میدهم. در صفین، قرآن را بر نیزه کردند تا در برابر همین مفسر بایستد. پیامبر خبر داده بود که علی بر سر تأویل قرآن میجنگد، همانگونه که خود او بر سر تنزیلش جنگید. هارون حافظ تورات بود و امیرالمؤمنین حافظ معنای قرآن.
این پیوند برای امروز نیز پیام دارد. اگر میراث نبوت در خاندانی برگزیده باقی است، امت در هیچ دورهای بیمرجع نمیماند. همانگونه که بنیاسرائیل با دیدن تابوت آرام گرفتند، دل مؤمن نیز با دانستن اینکه میراث پیامبر نزد امامی زنده است، آرامش مییابد.
جمعبندی: میراثی که گم نشد
تابوت عهد فقط صندوقی تاریخی نبود؛ نشانه انتقال میراث نبوت در خاندانی برگزیده بود. اهلبیت سلاح پیامبر را معادل همین تابوت معرفی کردهاند و این میراث امروز نزد امام زمان است. شرح کامل شباهتهای هارون و امیرالمؤمنین را در ویدئوی جلسه ۵۸ ببینید، مقاله حضرت فاطمه بنت اسد را بخوانید و دیگر جلسات را در مجموعه تفسیر دعای ندبه دنبال کنید.
عهدین - عهد تا عهد ظهور امام زمان (عج)