گوساله سامری یکی از عبرتآموزترین قصههای قرآن است. قومی که دریا برایشان شکافته شد و غرق شدن فرعون را به چشم دیدند، در غیبتی کوتاه از پیامبرشان، جانشین او را رها کردند و گرد مجسمهای طلایی جمع شدند. قرآن این قصه را با جزئیات آورده است، چون به فرموده پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله امت اسلام نیز همان راه امتهای پیشین را خواهد پیمود. این قصه در ویدئوی جلسه ۶۰ تفسیر دعای ندبه در کنار حدیث منزلت شرح داده شده است.
به تعبیر آیه ۱۴۲ سوره اعراف، خدا با موسی سی شب وعده گذاشت و آن را با ده شب دیگر کامل کرد تا میقات پروردگارش چهل شب شد؛ و موسی به برادرش هارون گفت در میان قومم جانشین من باش، اصلاح کن و راه مفسدان را پیروی مکن. قرار سی شب بود و ده شب افزوده شد. همین تأخیر کوتاه کافی بود تا سامری فرصت را غنیمت بشمارد. جانشین حاضر بود، اما مردم او را نادیده گرفتند.
گوساله سامری؛ پیکری که فقط صدا داشت
آیه ۸۸ سوره طه میگوید سامری برایشان گوسالهای بیرون آورد، پیکری که بانگی داشت، و گفتند این خدای شما و خدای موسی است که فراموشش کرد. قرآن تأکید میکند که گوساله «جسد» بود؛ پیکری بیجان که فقط صدایی از آن برمیخاست. معجزهای در کار نبود و همین، بیخردی پیروانش را آشکارتر میکند. آیه ۱۴۸ سوره اعراف میپرسد مگر ندیدند که با آنان سخن نمیگوید و راهی نشانشان نمیدهد؟ آن را گرفتند و ستمکار بودند.
گوساله نه سخن میگفت و نه راهی نشان میداد. در برابرش هارون بود که فصیحترین زبان را داشت و راه را میشناخت. در فرهنگ قرآن، سخن گفتن و هدایت نشانه ولیّ خداست. خدا با موسی سخن گفت و امیرالمؤمنین علیهالسلام امیر سخن بود؛ اما گوساله فقط بانگ میکرد. معبودی که سخن نمیگوید، نمیتواند راه نشان دهد.
چرا گوساله؟ بنیاسرائیل سالها در مصر زیسته بودند و گاو در آیین مصریان مقدس بود. گوساله برای آنان نماد تمدن و فرهنگی بود که از آن دل نکنده بودند. آیه ۹۳ سوره بقره میگوید محبت گوساله در دلهایشان نوشانده شده بود. در امت اسلام نیز خوی جاهلی و تعصبهای قبیلهای همین نقش را داشت.
قرآن هارون را تبرئه میکند
در تورات کنونی، ساختن گوساله به خود هارون نسبت داده شده است. قرآن این نسبت را نمیپذیرد و سازنده گوساله را سامری معرفی میکند. به تعبیر آیه ۹۰ سوره طه، هارون پیشتر به آنان گفته بود ای قوم، شما با این گوساله آزموده شدهاید؛ پروردگار شما خدای رحمان است، از من پیروی کنید و فرمانم را ببرید. اما پاسخ قوم این بود که تا موسی بازنگردد، از پرستش گوساله دست نمیکشیم. هارون آنقدر تنها ماند که به گفته خودش نزدیک بود او را بکشند.
وقتی موسی بازگشت، با خشم سر و ریش برادر را گرفت و پرسید چرا از من پیروی نکردی. هارون با تعبیر «پسر مادرم» پاسخ داد که ترسیدم بگویی میان بنیاسرائیل تفرقه انداختی. موسی پیامبر بود و برادرش را میشناخت؛ این بازخواست در برابر چشم قوم، راهی بود تا بیگناهی هارون برای همه آشکار شود و تاریخ ثبت کند که جانشین کوتاهی نکرد، قوم بود که او را تنها گذاشت.
سامری که بود؟
برخی گفتهاند نام سامری به شهر سامره اشاره دارد که قرنها پس از موسی ساخته شد و این را اشکالی بر قرآن شمردهاند. اما «سامری» لزوماً به آن شهر منسوب نیست؛ میتواند نسبت به قبیله یا نامی کهنتر باشد، و تلفظ نامها در انتقال میان زبانها تغییر میکند. خود تورات در دوران موسی، در سفر اعداد، از مردی از بنیاسرائیل به نام «زمری» یاد میکند که مرتکب گناه شد و فینحاس، نوه هارون، او را کشت. پس نامی نزدیک به سامری در قوم موسی شناختهشده بود.
قرآن در آیه ۹۶ سوره طه ادعای سامری را نقل میکند که چیزی دیدم که آنان ندیدند، پس مشتی از اثر رسول برگرفتم و آن را افکندم و نفسم این کار را برایم آراست. مفسران درباره «رسول» در این آیه سخنهای گوناگون گفتهاند؛ برخی آن را جبرئیل و برخی خود موسی دانستهاند. هرچه باشد پیام روشن است: سامری از آیین موسی چیزی برداشت، اما جانشین او را کنار گذاشت؛ دینی بدون خلیفه خدا.
سرانجام گوساله و سامری
موسی، به تعبیر آیه ۹۷ سوره طه، به سامری گفت برو که بهره تو در زندگی این است که بگویی «لا مساس»، با من تماس مگیرید؛ و تو را وعدهای است که هرگز تخلف نمیپذیرد. سپس گوساله را سوزاند و خاکسترش را به دریا ریخت. برخی مترجمان در پرانتز افزودهاند که او به بیماری مسری دچار شد، در حالی که متن آیه چنین قیدی ندارد. قرآن پس از این ماجرا مرز توحید را دوباره روشن میکند که معبود شما تنها خدایی است که علمش همه چیز را فرا گرفته؛ و تأکید میکند این قصهها یادآوری است و رویگردانی از آن بار سنگینی بر دوش میگذارد.
درس قصه برای امت اسلام
پیامبر خبر داده بود که امتش گام به گام راه امتهای پیشین را میپیماید؛ تا آنجا که اگر آنان به لانه سوسماری رفته باشند، اینان نیز میروند. این روایت در صحیح بخاری آمده است. پس قصه گوساله فقط تاریخ بنیاسرائیل نیست؛ هشداری است که پیامبر با حدیث منزلت آن را به امیرالمؤمنین پیوند زد. هارون در غیاب موسی تنها ماند و امیرالمؤمنین پس از رحلت پیامبر.
امروز نیز هر جریانی که دین را بدون ولیّ خدا بخواهد، به گوسالهای بیجان دل بسته است که صدا دارد اما سخن نمیگوید و هدایت نمیکند. آیه ۸۲ سوره اسراء میگوید قرآن برای مؤمنان شفا و رحمت است و ستمکاران را جز زیان نمیافزاید. بنیاسرائیل اکثریت داشتند و هارون تنها بود؛ اما اکثریت معیار حق نشد. اگر در قوم موسی ممکن بود بیشتر مردم از جانشین بر حق روی برگردانند، در امت اسلام نیز ممکن است. قرآن این قصه را آورده تا هر نسلی خود را با آن بسنجد.
جمعبندی: آینهای برای امت
گوساله سامری مجسمهای بیجان بود، اما توانست قومی بزرگ را از جانشین بر حق موسی جدا کند. قرآن هارون را تبرئه میکند و نشان میدهد او هشدار داد و تنها ماند. این قصه آینهای است برای فهم آنچه پس از پیامبر بر امیرالمؤمنین گذشت. شرح کامل را در ویدئوی جلسه ۶۰ ببینید، مقاله وحدت اسلامی در سیره امیرالمؤمنین را بخوانید و دیگر جلسات را در مجموعه تفسیر دعای ندبه دنبال کنید.
عهدین - عهد تا عهد ظهور امام زمان (عج)