مسجد النبی نخستین بنایی بود که پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله پس از هجرت در مدینه برپا کرد و قصه ساختنش با یکی از مهمترین فضیلتهای امیرالمؤمنین علی علیهالسلام گره خورده است. برای فهم اینکه چرا همه درهای رو به این مسجد بسته شد جز یک در، باید از روزهای هجرت آغاز کرد. این ماجرا در ویدئوی جلسه ۶۱ تفسیر دعای ندبه به تفصیل شرح داده شده است.
هجرتی که با جانفشانی آغاز شد
قریش تصمیم گرفته بود کار را یکسره کند. از هر قبیله یک نفر برگزیدند تا همه با هم بر پیامبر شمشیر بزنند و خون او میان قبیلهها پخش شود و بنیهاشم نتواند با همه بجنگد. در آن شب، امیرالمؤمنین در بستر پیامبر خوابید و پیامبر از راهی که دشمن گمانش را نمیبرد از مکه بیرون رفت. شب «لیلة المبیت» نخستین صحنهای بود که نشان داد جان این دو به هم پیوسته است.
پیامبر در قبا چند روز ماند. برخی اصرار داشتند زودتر به شهر بروند، اما پیامبر منتظر ماند تا علی علیهالسلام با فاطمه سلاماللهعلیها و دیگر بانوان خاندان از مکه برسند. ورود به مدینه بدون آنان صورت نگرفت؛ گویی پیامبر میخواست از نخستین روز، مردم مدینه بدانند چه کسی کنار اوست.
شتری که مأمور بود
خبر نزدیک شدن پیامبر در مدینه پیچید. مردم این شهر سالها از همسایگان یهودی خود نشانههای پیامبر موعود را شنیده بودند و با شوق به استقبال آمدند. اوس و خزرج که سالها با هم جنگیده بودند، مسلح و آماده به پیشواز رفتند. در محله بنیسالم نخستین نماز جمعه اسلام برگزار شد و پس از آن، قبیلهها یکی پس از دیگری افسار شتر را میگرفتند و میگفتند نزد ما بمان که اهل جنگ و وفاییم و از تو محافظت میکنیم.
این پیشنهادها نشان میداد همه از خطری که پیامبر را تهدید میکرد آگاه بودند. پاسخ پیامبر به همه یکسان بود: راهش را باز کنید، این شتر مأمور است. شتر سرانجام در محله بنیمالک بن نجار، در زمینی که از آنِ دو کودک یتیم بود، زانو زد. زمین از آنان خریداری شد و ساختن مسجد آغاز شد. انتخاب جای مسجد به سلیقه هیچ قبیلهای سپرده نشد تا رقابتهای قبیلهای در همان آغاز خاموش شود.
مسجد النبی؛ کانون همه زندگی
مسجد النبی فقط نمازخانه نبود. محل عبادت بود، مرکز حکومت، جای مشورت برای جنگ و صلح، محل خطبه عقد، آموزش، رسیدگی به نیازمندان و تصمیمهای اجتماعی. صبح و شب مسلمانان در مسجد میگذشت. خانه پیامبر نیز کنار همین مسجد بود. مسجد در مرکز شهر و زندگی قرار داشت و همه چیز گرد آن شکل میگرفت؛ معماریای که از نگاهی توحیدی برمیخاست: نخست باید روشن باشد خدا در این شهر کجا عبادت میشود و فرمان او از کجا صادر میشود.
مدینه در آن روزگار شهری به هم پیوسته نبود؛ مجموعهای از محلهها و نخلستانها بود که گاه چند کیلومتر از هم فاصله داشتند. رفت و آمد پنجوقت برای نماز دشوار بود. به همین دلیل برخی یاران که توانش را داشتند، اتاقها و خانههایی کنار مسجد ساختند تا شبها همانجا بمانند، نماز شب را کنار پیامبر بخوانند و برای هر پیشامدی آماده باشند. هر یک از این خانهها دری مستقیم به درون مسجد داشت.
فرمانی که همه را شگفتزده کرد
چندی بعد وحی رسید که همه این درها بسته شود جز در خانه علی علیهالسلام. حاکم نیشابوری در المستدرک از زید بن ارقم نقل کرده که مردم درباره این فرمان سخن گفتند و پیامبر فرمود به خدا سوگند من از پیش خود دری را نبستم و دری را نگشودم، به کاری مأمور شدم و از آن پیروی کردم. در نقلهای دیگر آمده که پیامبر بر منبر رفت و آیات آغاز سوره نجم را خواند: سوگند به ستاره چون فرو افتد که همراه شما گمراه نشده و به خطا نرفته و از روی هوا سخن نمیگوید؛ آن جز وحیی که وحی میشود نیست.
پیامبر علت این فرمان را نیز روشن کرد. خدا به موسی علیهالسلام وحی کرده بود خانهای پاک برگیرد که جز موسی و هارون و فرزندان هارون کسی در آن جنب نشود. همین حکم درباره مسجد پیامبر آمد. در روایتها آمده که پیامبر به علی فرمود هیچ کس جز من و تو حق ندارد در این مسجد جنب باشد. پس آنچه برای پیامبر در مسجد حلال بود، برای علی نیز حلال شد؛ همان تعبیری که دعای ندبه به کار برده است.
حتی نزدیکان پیامبر از این فرمان دلگیر شدند. حمزه گفت عمو را بیرون میکنی و پسرعمو را جای میدهی؟ و پیامبر فرمود من جای ندادم، خدا او را جای داد. درخواست روزنهای کوچک برای دیدن پیامبر نیز پذیرفته نشد. ابن شهرآشوب نوشته است که حدیث سد الابواب را حدود سی تن از صحابه نقل کردهاند و علامه امینی در الغدیر آن را متواتر شمرده است.
روزنهای که بعدها ساخته شد
در برابر این حدیث، روایتی رواج یافت که پیامبر در بیماری پایانی دستور داد همه روزنهها جز روزنه ابوبکر بسته شود. اما اگر همه درها پیشتر جز در خانه علی بسته شده بود، فرمان دوباره برای بستن آنها چه معنایی داشت؟ ابن ابیالحدید چنین روایتهایی را از ساختههای هواداران خلفا دانسته است. ابن جوزی کوشید حدیث سد الابواب درباره امیرالمؤمنین را ساختگی بشمارد، اما ابن حجر عسقلانی سخن او را رد کرد و گفت این حدیث از طریقهای فراوان و با راویان موثق نقل شده است.
نکته مهم دیگر اینکه فضیلت سد الابواب به دامادی برنمیگردد. در خانه دیگر داماد پیامبر نیز بسته شد. ابن عمر وقتی از برترین مردم پس از پیامبر پرسیده شد، گفت کسی که هر آنچه بر پیامبر حلال بود بر او نیز حلال بود؛ و او را علی معرفی کرد. از عمر بن خطاب نیز نقل شده که آرزو داشت یکی از سه ویژگی علی را داشته باشد: همسری فاطمه، سکونت در مسجد با همان حکم پیامبر، و پرچم روز خیبر. امیرالمؤمنین نیز در شورای ششنفره به همین فضیلت استناد کرد و کسی انکار نکرد.
جمعبندی: خانهای که ارزشش به اهل آن است
مسجد النبی با فرمانی الهی جای گرفت و با فرمانی الهی تنها یک در به آن باز ماند. ارزش آن خانه به سنگ و چوبش نبود، به اهلش بود. نقل شده که پیامبر در ماههای پایانی عمر بر در خانه علی و فاطمه میایستاد و اهل این خانه را با سلام و آیه تطهیر یاد میکرد. این همان خانهای است که آیه ۳۶ سوره نور از آن به خانههایی یاد میکند که خدا رخصت داده بلندمرتبه باشند. شرح کامل را در ویدئوی جلسه ۶۱ ببینید، مقاله حدیث منزلت را بخوانید و دیگر جلسات را در مجموعه تفسیر دعای ندبه دنبال کنید.
عهدین - عهد تا عهد ظهور امام زمان (عج)