فرق علم و حکمت را از همان فرازی از دعای ندبه میتوان فهمید که میگوید پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله علم و حکمت خود را نزد امیرالمؤمنین علی علیهالسلام به ودیعه نهاد. اگر علم بهتنهایی کافی بود، دعا فقط از علم سخن میگفت. امت به کسی نیاز داشت که نه فقط پاسخ پرسشها را بداند، بلکه در پیچیدهترین شرایط، حق را بیابد و بداند کی برخیزد و کی بنشیند. این بحث در ویدئوی جلسه ۶۴ تفسیر دعای ندبه شرح داده شده است.
علم چیست و حکمت چیست؟
علم شناخت واقعیتهاست؛ میگوید چه چیزی درست است و چه چیزی زیانآور. حکمت میگوید با این دانستهها چگونه، کجا و کی باید عمل کرد. همه میدانند سیگار زیان دارد و تصویر ریه بیمار روی پاکتش چاپ شده است؛ دانستن کافی نیست، بهکار بستن درست آن حکمت میخواهد. عقل نیز توانایی استدلال است: از دادهها نتیجه میگیرد. اما حکمت از این هم فراتر میرود و تصمیم سنجیده را رقم میزند.
مثال پزشکی این تفاوت را روشن میکند. پزشک باید بداند چه بیماریهایی درد قفسه سینه میآورند و هر کدام چه نشانه و درمانی دارند؛ این علم است. باید با استدلال تشخیص دهد درد از قلب است یا ریه یا عضله؛ این کار عقل است. اما اینکه بیمار را مرخص کند یا آزمایش بیشتری بخواهد، یا با توجه به سن و شرایطش هماکنون عمل جراحی کند یا نه، حکمت میخواهد. پزشک حکیم حتی میداند چه وقت اطلاعاتش برای قضاوت کافی نیست.
ریشه واژه حکمت
واژه حکمت در زبانهای سامی ریشهای کهن دارد و به معنای خردمندی، داوری و بازداشتن است. «حاکم» و «حکم» و «محکمه» از همین ریشهاند و در عربی به لگامی که اسب را مهار میکند «حَکَمة» میگویند. حکمت انسان را از رفتار جاهلانه بازمیدارد، همانگونه که لگام اسب سرکش را. واژه «عقل» نیز در عربی با «عِقال» همریشه است؛ بندی که زانوی شتر را میبندد. عقل و حکمت هر دو مهارند، نه رهاسازی.
پیوند حکمت با حکومت تصادفی نیست. حاکم باید حکیم باشد؛ قدرت بدون حکمت به ستم میانجامد و دانش بدون حکمت ابزار فریب میشود. قرآن در آیه ۲۵۱ سوره بقره درباره داوود علیهالسلام میگوید خدا به او فرمانروایی و حکمت داد. این ترکیب الگوی حکومت الهی است: قدرت در دست حکمت.
حکمت در قرآن؛ خیر فراوان
قرآن در آیه ۲۶۹ سوره بقره میگوید خدا حکمت را به هر که بخواهد میدهد و به هر که حکمت داده شود، خیر فراوانی داده شده است. چرا خیر فراوان؟ چون علم میتواند در راه خیر یا شر به کار رود؛ استادی کافر میتواند ریاضیات درس دهد و دانشی بیطرف منتقل کند. اما حکمت با اخلاق و هدایت پیوند خورده است. حکیم حقیقت را پنهان نمیکند، اما زمان و شیوه و مخاطب درست را برمیگزیند. به تعبیر سعدی، جز راست نباید گفت، اما هر راست نشاید گفت.
آیه ۱۵۱ سوره بقره مأموریت پیامبر را چنین بیان میکند که کتاب و حکمت به شما میآموزد. پیامبر آمده بود مسلمانان را حکیم کند. از همین رو با یارانش مشورت میکرد، با آنکه وحی در اختیارش بود؛ میخواست آنان را به اندیشیدن و تصمیمگیری عادت دهد. اوج این حکمت را در امیرالمؤمنین، شاگرد پیامبر، میتوان دید.
حکمت و صبر؛ شرط امامت
حکمت بهآسانی به دست نمیآید و با صبر آمیخته است. قرآن در آیه ۲۴ سوره سجده میگوید از میان آنان پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت میکنند، چون صبر کردند. همه پیامبران به امامت نرسیدند؛ امامت با صبر گره خورده است. ماجرای موسی و خضر علیهماالسلام نمونهای روشن است. خضر به موسی گفت چگونه بر چیزی که به آن آگاهی نداری صبر میکنی؟ موسی پیامبری اولوالعزم بود و با دانستههایش درست داوری میکرد؛ سوراخ کردن کشتی مردم و کشتن کودک در ظاهر نادرست بود. اما علمی که پشت این کارها بود، نزد خضر بود. حکیم کسی است که بداند کی اطلاعاتش برای داوری کافی نیست.
امیرالمؤمنین بیست و پنج سال صبر کرد. اگر دین در دست کسی جز او بود، امروز شاید اثری از اسلام نمانده بود. در برابر خوارج که حافظ قرآن بودند و شعار «لا حکم الا لله» سر میدادند، فرمود سخن حقی است که از آن باطل اراده شده است. آنان گزارهای درست را میدانستند، اما در یافتن مصداق آن خطا کردند. این تفاوت اطلاعات دینی با بصیرت دینی است. در جنگ جمل نیز گروهی از حافظان قرآن گرد شتر فرماندهی جنگیدند و کشته شدند؛ دانستن الفاظ قرآن آنان را از خطا در تشخیص حق بازنداشت.
حکمت در حکومت امیرالمؤمنین (ع)
برخی میپرسند اگر ماجرای فدک درست بود، چرا امیرالمؤمنین در دوران خلافتش آن را بازپس نگرفت؟ این پرسش خود نشانه نشناختن حکمت است. اگر نخستین کار او پس گرفتن فدک بود، گفته میشد علی به قدرت رسید تا منافع شخصیاش را بگیرد. حکمت گاه حکم میکند برخلاف خواسته دل عمل شود. در مقابل، وقتی پسر یکی از خلفا یک ایرانی بیگناه را به انتقام قتل پدرش کشته بود، امیرالمؤمنین وعده قصاص داده بود و در نخستین فرصت حکومت، دستور بازداشت او را صادر کرد و او به شام گریخت. حکمت یعنی هر چیز را سر جای خود نهادن: جایی گذشت از حق شخصی و جایی پافشاری بر حق دیگران.
امانتدار علم و حکمت پیامبر برتری امانتدهنده را نیز میشناخت. امیرالمؤمنین فرمود من بندهای از بندگان محمدم. علم امام از پیامبر به امیرالمؤمنین و از او به امامان بعدی رسیده است و هر امام تا امام پیش از او زنده است، از او پیروی میکند. در روایات آمده که علم امام در شبهای جمعه افزوده میشود. اهلبیت علیهمالسلام مانند دریاییاند و ما مانند چاله آبی کنار ساحل؛ رودهایی که به دریا میریزند، در چاله ما اثری ندارند، اما موجی کوچک از همان دریا کافی است تا چاله را پر کند و بشوید. امام همه آنچه را برای هدایت ما لازم است دارد و نگرانی از کمبود علم او بیجاست.
جمعبندی: ورود از درِ شهر
پیامبر شهر علم است و امیرالمؤمنین درِ آن. علم بدون حکمت میتواند ابزار فریب شود و حکمت بدون علم کافی به داوری نادرست میانجامد. امت برای ماندن در راه حق، به امامی نیاز دارد که هر دو را داشته باشد. ما میراثداران این علم و حکمتیم و نباید دانستههای دینی را ابزار منافع شخصی کنیم. شرح کامل را در ویدئوی جلسه ۶۴ ببینید، مقاله مسجد النبی را بخوانید و دیگر جلسات را در مجموعه تفسیر دعای ندبه دنبال کنید.
عهدین - عهد تا عهد ظهور امام زمان (عج)