حدیث مدینة العلم در دعای ندبه با تعبیری دقیق آمده است: پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله علم و حکمت خود را نزد امیرالمؤمنین علی علیهالسلام به ودیعه نهاد و فرمود من شهر علمم و علی درِ آن است؛ پس هر که شهر و حکمت را میخواهد، باید از درش وارد شود. شهر فقط یک ورودی دارد و راه میانبری از دیوار آن نیست.
آموختن یا به امانت سپردن؟
دعا نمیگوید پیامبر علم را به علی آموخت؛ میگوید آن را «اودعه»، یعنی به امانت سپرد. میان آموزش و امانت فرق ظریفی است. کتابی را به هر کسی میتوان امانت داد و ضمانت گرفت، اما امانت سپردن حقیقی یعنی اعتماد به امین. سلاح را به کسی میسپارند که صلاحیت نگهداری و بهکارگیری درست آن را داشته باشد. در این تعبیر، سخن از مقدار دانش نیست، از شایستگی حمل آن است.
دریا و چاله کنار ساحل
علم امام علمی است که به هدایت مردم پیوند خورده است. اهلبیت علیهمالسلام مانند دریا هستند و ما مانند چاله آبی کنار ساحل. موجی کوچک از این دریا کافی است تا چاله را پر کند و بشوید. امام آن علمی را که برای هدایت ما لازم است بیکم و کاست دارد؛ این شرط امامت است.
حدیث مدینة العلم و فرق علم با حکمت
دعا علم و حکمت را کنار هم آورده، چنانکه قرآن در آیه ۱۵۱ سوره بقره میگوید پیامبر کتاب و حکمت به شما میآموزد. علم شناخت واقعیتهاست و حکمت دانستن اینکه کجا و چگونه باید به آن عمل کرد. ریشه حکمت با حکومت و داوری پیوند دارد و در عربی «حَکَمة» لگامی است که اسب را مهار میکند. آیه ۲۶۹ بقره میگوید به هر که حکمت داده شود، خیر فراوانی داده شده است؛ علم میتواند در راه شر نیز به کار رود، اما حکمت همیشه با خیر همراه است.
حکمت امیرالمؤمنین در عمل
خوارج حافظ قرآن بودند و شعار «لا حکم الا لله» سر میدادند. امیرالمؤمنین فرمود سخن حقی است که از آن باطل اراده شده است؛ علم داشتند و حکمت نداشتند. کسانی میپرسند اگر فدک حق فاطمه سلاماللهعلیها بود، چرا امیرالمؤمنین در دوران حکومتش آن را بازپس نگرفت؟ پاسخ در همان حکمت است: او نمیخواست گفته شود علی به قدرت رسید تا منافع خود را بگیرد. ماجرای موسی و خضر علیهماالسلام نیز نشان میدهد حکمت بدون علم کافی کامل نمیشود و صبر شرط رسیدن به آن است. شرح بیشتر را در مقاله فرق علم و حکمت بخوانید، جلسه قبل را در جلسه ۶۳ تفسیر دعای ندبه ببینید و ویدئوی کامل جلسه شصت و چهارم را در همین صفحه تماشا کنید.
عهدین - عهد تا عهد ظهور امام زمان (عج)