سکوت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام پس از رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله یکی از دشوارترین فصل‌های تاریخ اسلام است. دعای ندبه با یادآوری حدیث منزلت، کلید فهم این سکوت را به دست می‌دهد: آنچه بر هارون در غیاب موسی گذشت، بر امیرالمؤمنین نیز گذشت. برای فهم یکی، باید دیگری را در قرآن خواند.

بازخواست موسی و پاسخ هارون

موسی پس از بازگشت از میقات، قوم را گوساله‌پرست دید و به تعبیر آیات ۹۲ و ۹۳ سوره طه از برادرش پرسید وقتی دیدی گمراه شدند، چه چیز تو را بازداشت که از من پیروی کنی؟ آیا از فرمانم سرپیچیدی؟ هارون پاسخ داد که بی‌کار ننشسته بود؛ به تعبیر آیه ۱۵۰ سوره اعراف، اعتراض کرده بود، اما قوم او را ناتوان شمردند و نزدیک بود او را بکشند. پس از برادرش خواست دشمنان را شاد نکند و او را در شمار ستمکاران نیاورد.

هارون میان دو تکلیف بود: ایستادن برابر سامری و حفظ یکپارچگی امت. امیرالمؤمنین نیز پس از رحلت پیامبر در همین دوراهی قرار گرفت؛ در حالی که بیشتر جامعه از کنار او رفته بودند.

صبر با خار در چشم

امیرالمؤمنین در خطبه شقشقیه حال خود را چنین توصیف کرد که صبر کردم، در حالی که خار در چشم و استخوان در گلو داشتم و میراثم را غارت‌شده می‌دیدم. سکوت امیرالمؤمنین از سر ناتوانی نبود. او در نامه‌ای به ابوموسی اشعری نوشت هیچ‌کس بیش از من به یکپارچگی و الفت امت محمد حریص نیست. نقل است که وقتی صدای اذان به شهادت بر رسالت پیامبر می‌رسید، می‌فرمود سکوتم برای ماندن همین بود.

بنی‌اسرائیل گوساله را نماد تمدن مصریان می‌دانستند و قرآن در آیه ۹۳ سوره بقره می‌گوید محبت آن در دل‌هایشان نوشانده شده بود. معادل این گوساله در امت اسلام، خوی جاهلی بود که بسیاری هنوز از آن فاصله نگرفته بودند.

سکوت امیرالمؤمنین؛ وحدت، نه تسلیم باطل

حفظ وحدت به معنای پذیرفتن هر شرطی نبود. در شورای شش‌نفره، وقتی خلافت را مشروط به پیروی از سیره دو خلیفه پیشین کردند، امیرالمؤمنین فقط کتاب خدا و سنت پیامبر را پذیرفت و خلافت را از دست داد؛ سپس با تعبیر آیه ۱۸ سوره یوسف از «صبر جمیل» سخن گفت. قرآن در آیه ۱۴ سوره نمل ریشه چنین انکاری را نشان می‌دهد: حق را انکار کردند، در حالی که دل‌هایشان به آن یقین داشت، از سر ستم و برتری‌جویی. مرحوم علامه امینی امیرالمؤمنین را مظلوم‌ترین انسان تاریخ می‌دانست و کتاب الغدیر را برای وحدتی بر پایه حقیقت نوشت. ادامه بحث را در جلسه ۵۸ تفسیر دعای ندبه و مقاله وحدت اسلامی در سیره امیرالمؤمنین ببینید. ویدئوی کامل جلسه پنجاه‌ونهم در همین صفحه است.

فهرست زمانی سخنرانی:

  • 00:00 - ادامه حدیث منزلت در دعای ندبه
  • 03:05 - بازخواست هارون (ع) از سوی موسی (ع)
  • 06:15 - «انّ القوم استضعفونی و کادوا یقتلوننی»
  • 09:15 - امیرالمؤمنین (ع) میان حفظ وحدت و ایستادن برابر سامری
  • 12:20 - نفوذ اندیشه‌های یهودی در صدر اسلام
  • 18:35 - صبر با خار در چشم؛ خطبه شقشقیه
  • 20:00 - نامه به ابوموسی؛ «احرص الناس علی جماعة امة محمد»
  • 21:35 - امام حسن (ع) و صلح
  • 24:45 - حفظ ذریه پیامبر (ص) و هجوم به خانه
  • 27:50 - سکوت برای ماندن «اشهد ان محمدا رسول الله»
  • 30:55 - دفاع امیرالمؤمنین (ع) برای حفظ وحدت
  • 34:00 - وحدت یعنی سکوت در برابر باطل؟
  • 37:05 - مظلوم‌ترین انسان تاریخ
  • 40:10 - هارون (ع) و امیرالمؤمنین (ع)؛ دو پاسخ ثبت‌شده
  • 43:20 - شورای شش‌نفره
  • 46:20 - «بل علی کتاب الله و سنة رسوله»
  • 52:35 - «فصبر جمیل و الله المستعان علی ما تصفون»
  • 55:40 - جایگاه بی‌همتای امیرالمؤمنین (ع)
  • 01:50 - «و جحدوا بها و استیقنتها انفسهم»
  • 11:05 - اقدام به قتل هارون (ع) و بیعت اجباری
  • 17:15 - مرجعیت دینی فقط در فرزندان هارون (ع)
  • 20:25 - «و اشربوا فی قلوبهم العجل»؛ گوساله و جاهلیت
  • 29:40 - افزایش علم امام و سلام بر اهل‌بیت (ع)
user picture

قرآن از زبان هارون (ع) نقل می‌کند که قوم او را ضعیف نگه داشتند و نزدیک بود او را بکشند؛ و نیز ترسید موسی (ع) بگوید میان بنی‌اسرائیل تفرقه انداختی. او اعتراض کرد و هشدار داد، اما برای حفظ امت تا بازگشت موسی (ع) صبر کرد.
سکوت امیرالمؤمنین (ع) به معنای پذیرش نبود. او در خطبه شقشقیه می‌فرماید با خاری در چشم و استخوانی در گلو صبر کردم. در نامه به ابوموسی اشعری نیز نوشت کسی بیش از من بر حفظ جماعت و الفت امت محمد (ص) حریص نیست. هدف، حفظ اصل اسلام بود.
وقتی خلافت را مشروط به عمل به کتاب خدا، سنت پیامبر (ص) و سیره دو خلیفه پیشین کردند، امیرالمؤمنین (ع) فقط کتاب خدا و سنت پیامبر (ص) را پذیرفت. او خلافت را از دست داد، اما از حق کوتاه نیامد و با تعبیر قرآنی «فصبر جمیل» صبر کرد.
خیر. سیره امیرالمؤمنین (ع) نشان می‌دهد که وحدت یعنی پرهیز از درگیری‌ای که اصل دین را نابود کند، نه پذیرش هر شرط باطل. او برای حفظ امت صبر کرد، اما حق را بیان کرد و در شورا شرطی را که خلاف کتاب و سنت بود نپذیرفت.
تصویر صوت