حدیث مدینة العلم در دعای ندبه با تعبیری دقیق آمده است: پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله علم و حکمت خود را نزد امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به ودیعه نهاد و فرمود من شهر علمم و علی درِ آن است؛ پس هر که شهر و حکمت را می‌خواهد، باید از درش وارد شود. شهر فقط یک ورودی دارد و راه میان‌بری از دیوار آن نیست.

آموختن یا به امانت سپردن؟

دعا نمی‌گوید پیامبر علم را به علی آموخت؛ می‌گوید آن را «اودعه»، یعنی به امانت سپرد. میان آموزش و امانت فرق ظریفی است. کتابی را به هر کسی می‌توان امانت داد و ضمانت گرفت، اما امانت سپردن حقیقی یعنی اعتماد به امین. سلاح را به کسی می‌سپارند که صلاحیت نگهداری و به‌کارگیری درست آن را داشته باشد. در این تعبیر، سخن از مقدار دانش نیست، از شایستگی حمل آن است.

دریا و چاله کنار ساحل

علم امام علمی است که به هدایت مردم پیوند خورده است. اهل‌بیت علیهم‌السلام مانند دریا هستند و ما مانند چاله آبی کنار ساحل. موجی کوچک از این دریا کافی است تا چاله را پر کند و بشوید. امام آن علمی را که برای هدایت ما لازم است بی‌کم و کاست دارد؛ این شرط امامت است.

حدیث مدینة العلم و فرق علم با حکمت

دعا علم و حکمت را کنار هم آورده، چنان‌که قرآن در آیه ۱۵۱ سوره بقره می‌گوید پیامبر کتاب و حکمت به شما می‌آموزد. علم شناخت واقعیت‌هاست و حکمت دانستن این‌که کجا و چگونه باید به آن عمل کرد. ریشه حکمت با حکومت و داوری پیوند دارد و در عربی «حَکَمة» لگامی است که اسب را مهار می‌کند. آیه ۲۶۹ بقره می‌گوید به هر که حکمت داده شود، خیر فراوانی داده شده است؛ علم می‌تواند در راه شر نیز به کار رود، اما حکمت همیشه با خیر همراه است.

حکمت امیرالمؤمنین در عمل

خوارج حافظ قرآن بودند و شعار «لا حکم الا لله» سر می‌دادند. امیرالمؤمنین فرمود سخن حقی است که از آن باطل اراده شده است؛ علم داشتند و حکمت نداشتند. کسانی می‌پرسند اگر فدک حق فاطمه سلام‌الله‌علیها بود، چرا امیرالمؤمنین در دوران حکومتش آن را بازپس نگرفت؟ پاسخ در همان حکمت است: او نمی‌خواست گفته شود علی به قدرت رسید تا منافع خود را بگیرد. ماجرای موسی و خضر علیهماالسلام نیز نشان می‌دهد حکمت بدون علم کافی کامل نمی‌شود و صبر شرط رسیدن به آن است. شرح بیشتر را در مقاله فرق علم و حکمت بخوانید، جلسه قبل را در جلسه ۶۳ تفسیر دعای ندبه ببینید و ویدئوی کامل جلسه شصت و چهارم را در همین صفحه تماشا کنید.

فهرست زمانی سخنرانی:

  • 00:00 - فراز «ثم اودعه علمه و حکمته» و حدیث مدینة العلم
  • 03:11 - چرا «شهر» علم و یک ورودی؟
  • 03:46 - «اودعه»؛ امانت سپردن، نه فقط آموختن
  • 06:24 - امانت‌داری و شایستگی حمل دانش
  • 08:40 - افزوده شدن علم امام در شب‌های جمعه
  • 09:10 - دریا و چاله کنار ساحل
  • 11:30 - علم امام در فهم آیات احکام
  • 12:38 - ریشه واژه حکمت در زبان‌های سامی
  • 15:27 - پیوند حکمت با حکومت و داوری
  • 16:37 - حکمت، لگامِ نفس؛ عقل و عِقال
  • 18:21 - فرق علم و حکمت
  • 19:32 - عالمان اهل کتاب و شناخت پیامبر (ص)
  • 22:34 - راست گفتن و هر راستی را نگفتن
  • 23:36 - صبر، شرط امامت؛ آیه ۲۴ سجده
  • 25:41 - حکمت امیرالمؤمنین (ع) و ماجرای فدک
  • 27:41 - قصاص و تعقیب قضایی در حکومت علوی
  • 29:20 - حکمت؛ خیر فراوان (بقره ۲۶۹)
  • 30:26 - پیامبر (ص) معلم کتاب و حکمت
  • 33:03 - فرمانروایی و حکمت داوود (ع)
  • 35:29 - خوارج؛ «کلمة حق یراد بها الباطل»
  • 39:34 - موسی و خضر (ع)؛ علم و صبر
  • 41:07 - مثال پزشکی: علم، عقل و حکمت
  • 43:20 - سلسله علم از پیامبر (ص) تا امامان
  • 45:11 - «انا عبد من عبید محمد»
user picture

پیامبر (ص) فرمود من شهر علمم و علی درِ آن است؛ پس هر که شهر را می‌خواهد باید از درش وارد شود. دعای ندبه این حدیث را با افزودن حکمت آورده است: هر که شهر و حکمت را می‌خواهد، باید از درِ آن بیاید. این حدیث در منابع اهل سنت از جمله المستدرک حاکم نیشابوری نقل شده است.
امانت سپردن با آموزش ساده فرق دارد. در امانت، امانت‌دهنده به شایستگی و امانت‌داری گیرنده اعتماد می‌کند. این تعبیر نشان می‌دهد سخن از مقدار دانش نیست، از صلاحیت حمل و به‌کارگیری درست علم و حکمت پیامبر (ص) است که فقط در امیرالمؤمنین (ع) جمع بود.
این تصمیم از حکمت او برمی‌خاست. اگر نخستین کار او پس از رسیدن به حکومت بازپس گرفتن فدک بود، دشمنان می‌گفتند علی به دنبال منافع شخصی بود. حکمت گاه حکم می‌کند انسان از حق شخصی خود بگذرد تا حقیقتی بزرگ‌تر آسیب نبیند.
موسی (ع) با دانسته‌های خود درست داوری می‌کرد و کارهای خضر را نادرست می‌دید، اما علمی که پشت آن کارها بود نزد خضر بود. خضر به او گفت چگونه بر چیزی که به آن آگاهی نداری صبر می‌کنی؟ حکیم کسی است که بداند کی اطلاعاتش برای داوری کافی نیست.
تصویر صوت